Shakespeare’s Ophelia virtuoos vertolkt in performance met spreekstem en cello.

there is still time

Frances-Marie Uitti/Paul Griffiths

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Schrijver Paul Griffith en celliste Frances-Marie Uitti presenteren een intiem en ontroerend portret over liefde en verlies, herinnering en hoop... there is still time.  Woorden breken af en haperen; de muziek neemt ze over, breekt door hun begrenzing en neemt ze mee naar regionen voorbij de taal. Grif¬fiths’ tekst gebruikt de woorden die Ophelia spreekt in Hamlet, maar het karakter hier is naamloos, een persoon die bij gedachten en gevoelens aan komt die niet meer kunnen worden uitgedrukt – be¬halve in muziek. Waar Paul Grif¬fiths ‘Opheliaans’ spreekt, creëert Frances-Marie Uitti haar eigen taal waarbij ze diverse cello’s gebruikt, verschillend gestemd in combinatie met haar techniek met de twee strijkstokken. Haar muziek gaat in dialoog met de tekst, contrasteert en brengt in vervoering.

Achtergrondinformatie

Desolate celloklanken en een eenzame stem. Zo zou men there is still time kunnen samenvatten. Celliste Frances-Marie Uitti had een project als dit al jaren op haar verlanglijst staan. In schrijver Paul Griffiths vond ze de perfecte partner. Zijn soms heldere, dan weer hese stemgeluid sluit naadloos aan bij de klanken van Uitti’s cello, haar melancholieke, minimalistische melodieën creëren de perfecte context voor Griffiths’ gedichten.

In 1997 speelde Uitti een belangrijke rol tijdens een festival rond Giacinto Scelsi. Uitti had nauw samengewerkt met deze Italiaanse componist en had menigmaal een lans gebroken voor zijn muziek. In verband hiermee werd zij geïnterviewd door Paul Griffiths, in die tijd recensent van de New York Times. Uitti kende Griffiths’ literaire werk, zij had zijn boek The Lay of Sir Tristram met veel plezier gelezen. Het interview was de eerste echte kennismaking. In de jaren die volgden hielden Uitti en Griffiths contact.

Op het moment van het interview was Griffiths al enige jaren bezig met een reeks gedichten, waarvan de woorden afkomstig waren uit Shakespeares Hamlet. Deze gedichten bleken zich uitstekend te lenen voor Uitti’s ‘scènes voor spreekstem en cello’. De woorden van there is still time zijn bijna allemaal afkomstig uit de monologen van Ophelia, die van Shakespeare slechts 482 woorden in de mond gelegd krijgt. Griffiths maakt met deze relatief beperkte woordenschat een totaal nieuw werk waarin de anonieme verteller opmerkelijk veel kan zeggen. Griffiths zelf zegt hierover in een interview: ‘Wat voor mij zo interessant was, is het idee dat iemand min of meer opgesloten zit, niet in staat om andere woorden te gebruiken, en probeert zich te uiten, maar daarbij constant tegen de muur aan loopt. Iemand die probeert zichzelf zo helder mogelijk uit te drukken, maar steeds wordt tegengehouden.’

De cellomuziek van Uitti reageert op de tekst. Ze is op dezelfde wijze gestructureerd, maar laat ook ruimte voor improvisatie. Uitti gebruikt verschillende instrumenten en technieken, waaronder de door haarzelf ontwikkelde speelwijze met twee strijkstokken, om verschillende klankkleuren en toonhoogtes tegen elkaar uit te kunnen spelen. Ondanks de vele sterke contrasten behoudt de muziek haar eenheid, mede door het terugkeren van korte thema’s en het gebruik van één ‘toonsoort’.  

Een eenzame stem en desolate celloklanken. Paul Griffiths spreekt, zucht, fluistert, declameert en schreeuwt zijn gedichten. Frances-Marie Uitti antwoordt en ondersteunt de tekst met haar instrument. Er is geen sprake van een stem met cellobegeleiding, noch volgt de cello zonder meer de stem. Het is veeleer alsof het verhaal door twee personen wordt verteld. Elk vanuit een eigen perspectief, elk met zijn eigen middelen.

Biografieën

Frances-Marie Uitti

De van oorsprong Amerikaanse en in Amsterdam wonende Frances-Marie Uitti is één van de pioniers onder de uitvoerders van hedendaagse muziek. Ze heeft nieuwe speeltechnieken ontwikkeld waarmee ze twee-, drie- en vierstemmige werken op de cello kan uitvoeren. Door twee strijkstokken te gebruiken kan Uitti verschillende melodieën, accenten, klankkleuren en dynamieken tegelijkertijd laten klinken.

Voor veel componisten is Uitti de muze van de cellomuziek. György Kurtág droeg zijn Ligatura-Message to Frances-Marie aan haar op. Ook werkte ze nauw samen met Luigi Nono, Louis Andriessen, Jonathan Harvey, John Cage, en vele anderen. Veel van deze componisten schreven hun composities speciaal voor Uitti en haar baanbrekende technieken. Behalve als interpretator van hedendaagse muziek, is ze ook een verdienstelijk improvisator, en werkte ze als zodanig samen met gitarist Elliot Sharp, bassist Mark Dresser en computermusicus Joel Ryan. Uitti voltooide recentelijk haar nieuwste boek Contemporary Cello Techniques.

Paul Griffiths

De Britse Paul Griffiths staat bekend als de meest scherpzinnige schrijver over muziek van zijn generatie. Zijn eerste artikelen werden gepubliceerd in The Musical Times. Daarna werkte hij als redacteur voor de New Grove Dictionary of Music, als hoofdredacteur muziek bij The London Times en schreef geregeld voor The New York Times. Zijn eerste boek A Concise History of Modern Music groeide uit tot het standaardwerk van de hedendaagse-muziekgeschiedenis.

Naast vele studies en  biografieën schreef Griffiths ook fictie. Zijn boek The Lay of Sir Tristram werd alom geprezen, met Myself and Marco Polo won hij de Commonwealth Writer’s Prize. Ook schreef hij libretto’s voor opera’s als Marco Polo van Tan Dun, en Elliot Carters What Next. In 2002 werd hij verheven tot Chevalier des Arts et des Lettres.  

CREDITS

libretto
Paul Griffiths
muziek
Frances-Marie Uitti
uitvoerenden
spreekstem
Paul Griffiths
cello
Frances-Marie Uitti
op cd opgenomen
augustus 2003 (ECM New Series 1882)