Luistertheater voor groot ensemble, acht stemmen, een actrice en een acoustische constructie.

FAMA

Klangforum Wien

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Het huis van Fama, de godin van het gerucht, is het theatrale en muzikale uitgangspunt voor het luistertheater FAMA van componist Beat Furrer. De luisteraar bevindt zich in het huis van Fama, een luisterruimte opge¬steld in de Gashouder. De muren zijn opgebouwd uit beweegbare klankkasten, waarbuiten de musici en het koor staan opgesteld en die geluid van buiten de ruimte op verschillende manieren absorberen en filteren, zonder toevoeging van elektronische hulpmiddelen. Het verhaal gaat over de vertwijfeling en integriteit van het jonge meisje Else dat een rijke kunsthandelaar om geld moet vragen, en in ruil daarvoor hem een kwartier lang haar naakte lichaam moet tonen. De ademloze en beklemmende mono¬loog van Else weergalmt in FAMA als een verre schreeuw, als vertwijfeld gefluister, als ademloos gestamel.

Achtergrondinformatie

‘Het huis van Fama’ uit het twaalfde boek van Ovidius’ Metamorphosen was het theatrale en muzikale uitgangspunt voor een zelf bedachte en gebouwde luisterruimte. Volgens de legende woont Fama, de godin van het gerucht, op een centrale plek tussen de aarde, zee en hemel. Haar huis heeft ontelbaar veel ingangen en uitgangen en is gebouwd van galmend brons dat alle geluiden hoorbaar maakt. Vanuit het huis kan alles wat overal ter wereld gebeurt worden gezien en ontvangt het luisterende oor elke stem. Er is geen stilte maar ook geen lawaai, slechts het zachte mompelen van alle geluiden die uit de verte klinken, wat Ovidius vergelijkt met het ruisen van de golven van de zee.

De luisteraar bevindt zich in het huis van Fama, een luisterruimte in een ruimte, bedacht door componist Beat Furrer en in samenwerking met LIMIT Architects vormgegeven door toneelschrijver Christoph Marthaler. De muren zijn opgebouwd uit beweegbare klankkasten, waarbuiten de musici en het koor staan opgesteld. Door middel van geluidsreflectie en het openen en sluiten van de wandpanelen wordt het geluid van buiten de ruimte op verschillende manieren geabsorbeerd en gefilterd. Alles gebeurt zonder toevoeging van elektronische hulpmiddelen.

Het moment waarop Fräulein Else – het personage uit de gelijknamige novelle van de Oostenrijkse auteur Arthur Schnitzler uit 1924 – tegen haar spiegelbeeld spreekt, vormt de as van de productie. Zij is naar de deftige wereld van een luxe kuuroord in de Italiaanse Dolomieten gestuurd, waar haar een smeekbrief van haar moeder bereikt. Else moet een rijke kunsthandelaar geld vragen om de schulden van haar vader te kunnen afbetalen. De geldverschaffer verlangt hiervoor echter een prijs: hij wil Else in de loop van de avond een kwartier lang naakt mogen bekijken. Else vraagt zich voor de spiegel af: “Wanneer ik eenmaal getrouwd ben, zal ik het waarschijnlijk goedkoper doen: wat is het huwelijk anders dan een vorm van prostitutie?” Beat Furrer legt uit dat de vertwijfeling en de onmogelijkheid haar integriteit te bewaren, Else tot een vlucht in de dood drijven; opnieuw een offer op het altaar van de gematerialiseerde wereld.

De ademloze en beklemmende monoloog van Else weergalmt in FAMA als een verre schreeuw, als vertwijfeld gefluister, als ademloos gestamel. Zoals de actrice in de eerste scène door een zee van klank wordt bedreigd en haast samengedrukt, zo wordt Else verpletterd door de maatschappelijke dwang en dreiging. Deze figuur schommelt tussen de extase in de droom en de beklemming van de werkelijkheid. Haar personage is slechts gedachte, slechts spraak. ‘Hoe merkwaardig klinkt mijn stem’ – de stem en haar wisselende klanken worden in het verloop van het stuk steeds dichterbij geschoven, tot de uiteindelijk close-up volledig opgaat in de instrumentale klank en de stem ten slotte verloren gaat: FAMA mondt uit in de instrumentale nabeving die volgt op de catastrofe.

Biografieën

Christoph Marthaler

Na zijn studies muziek en theater in Zürich en Parijs werkte de Zwitserse regisseur Christoph Marthaler (1951) als componist en theatermuzikant in verschillende grote theaters. In 1993 ensceneerde hij Murx den Europäer! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn! Murx ihn ab!, een voorstelling die zowel op Duitse als op internationale podia voor heel wat beroering zorgde. De volgende zeven jaar creëerde hij aan het Hamburger Schauspielhaus en de Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz in Berlijn voorstellingen die met de regelmaat van de klok wereldwijd werden uitgenodigd en meer dan eens in de prijzen vielen. In 2000/2001 wordt hij intendant van het Schauspielhaus Zürich, dat daarna twee keer op rij verkozen wordt tot 'Theater van het Jaar'. In zijn laatste seizoen bij deze schouwburg ensceneerde hij Die Schöne Müllerin van Franz Schubert: overal goed voor overvolle zalen, ook in het Holland Festival 2003. Andere recente voorstellingen van hem zijn ondermeer Das goldene Zeitalter (samen met Meg Stuart en Stefan Pucher), Dantons Tod, Seemannslieder, Schutz vor der Zukunft en Tristan und Isolde. In 2004 ontving dit icoon van de internationale podiumkunstenscène samen met zijn vaste scenografe Anna Viebrock de felbegeerde Theaterpreis Berlin.

 

Winfried Ritsch, akoestiek

Winfried Ritsch bracht zijn jeugd door in Tirol en is afgestudeerd als ingenieur op het gebied van elektrotechniek en geluid aan de technische universiteit van Graz. Sinds 1989 is hij in deze stad werkzaam aan het instituut voor elektronische muziek en akoestiek van de universiteit voor muziek en beeldende kunst. Sinds 2000 is hij daar aangesteld als bijzonder hoogleraar. Al tijdens zijn studietijd raakte Ritsch gefascineerd door computermuziek en componeerde hij meerdere werken voor geluidsband, klankinstallaties en solo-optredens met de computer.

Na zijn studiejaren richtte hij het atelier Algorythmics, het Grazer NetzKunst netwerk en zijn internet-muzieklabel tonto.at op. Het werk van Ritsch wordt gekenmerkt door een sterke interesse voor de ontwikkeling van elektronische muziekmiddelen die door cybernetische modellen worden gestuurd. Daarnaast voert hij geregeld experimenten uit voor de ontwikkeling van interactieve computermuziek. Al deze thema’s zijn voor Ritsch bron van inspiratie voor de vele radioprogramma’s, concerten, installaties en sculpturen die hij produceert. In 1994 ontving Winfried Ritsch de aanmoedigingsprijs voor compositie van de stad Graz en een jaar later was hij twee maanden lang artist-in-residence in het National Art Centre in Banff, Canada. Bovendien kreeg hij in 1997 te Wenen de Max-Brandt prijs voor compositie uitgereikt.

 

Harald Godula, technische leiding en licht

Harald Godula werd in 1962 in de Oostenrijkse stad Bregenz geboren. Hij studeerde lichtdesign en toneeltechniek en heeft sinds 1991 de belichting van talrijke dans-, theater- en operavoorstellingen verzorgd. Godula werkte bijvoorbeeld van 1991 tot 1997 in Wenen mee aan de realisatie van verscheidene moderne opera’s, waaronder Ödipus, Le Grand Macabre, Nixon in China en Der Revisor. Voor de Wiener Festwochen verzorgde hij de belichting van de Winterreise en van 1999 tot 2001 werkte hij aan producties van opera’s van Haydn voor het Haydnfestival in Eisenstadt. Daarnaast was hij van 1997 tot 2002 als toneelmeester verbonden aan de Wiener Festwochen. Sinds 2002 leidt Harald Godula de techniek in het Museumsquartier Wien en sinds 2003 verricht hij ditzelfde werk voor het internationale dansfestival ImpulsTanz.

 

Isabelle Menke, actrice in de rol van Else

Isabelle Menke is geboren en getogen in Bremen. Na haar eindexamen middelbare school werkte ze als regietoehoorder in Bremen en aan de Hamburgse Staatsoper bij Herbert Wernicke. Na twee semesters brak zij haar studie muziektheaterregie af om regieassistent te worden van het Thalia Theater in Hamburg. Van 1985 tot 1989 deed Menke onderzoek naar toneelspel aan het Mozerteum te Salzburg, waarna ze tot 1993 werkzaam was in Wilhelmshaven en Lübeck. Van 1993 tot 1999 was zij medewerker van het Theater Neumarkt in Zürich en daarna een jaar aan het theater van Basel.

Sinds 2000 is Menke verbonden aan het Staatstheater Hannover. In de herfst van 2004 speelde ze bovendien de hoofdrol in de bioscoopfilm Montag kommen die Fenster van Uli Köhler. Voor haar theaterbijdragen werkte Isabelle Menke samen met onder anderen Jossi Wieler, Barbara Frei, Ruedi Häusermann, Stefan Bachmann, Nicolas Stemann, Sebastian Nübling en Jürgen Gosch. Zij heeft bijgedragen aan producties op vele internationale festivals en het jaarlijks in mei gehouden Theatertreffen in Berlijn.

 

Klangforum Wien

De componist en dirigent Beat Furrer richtte in 1985 het ensemble Société de l'Art Acoustique op, dat later werd omgedoopt tot het Klangforum Wien. Sinds 1997 is Sylvain Cambreling eerste gastdirigent van het ensemble. Het Oostenrijkse gezelschap voor hedendaagse muziek heeft een vaste kern van vierentwintig musici, die inspraak hebben bij alle belangrijke artistieke beslissingen. Centraal staat de gelijkgerechtigde samenwerking tussen uitvoerenden, dirigenten en componisten, die de traditionele hiërarchische structuur in de muziekpraktijk doorbreekt.

Klangforum Wien heeft een divers repertoire dat uiteenloopt van de klassieke modernen uit vooral de Tweede Weense School, tot werken van jonge veelbelovende componisten, experimentele jazz en vrije improvisatie. Het ensemble biedt een forum voor de authentieke uitvoeringspraktijk van moderne muziek en zet aan tot een intensieve discussie over uiteenlopende facetten van het hedendaagse componeren. Klangforum Wien organiseert daarom regelmatig workshops voor componisten en muziekdidactische activiteiten. Jaarlijks verzorgt het ensemble een programmacyclus in het Wiener Konzerthaus en daarnaast worden producties voor muziektheater, film en televisie gerealiseerd. Klangforum Wien heeft meegewerkt aan CD opnames voor labels als Accord, CPO, Durian, Grammont, Musikszene Schweiz, Pan Classics, Wergo en Kairos.

 

Neue Vocalsolisten Stuttgart

De Neue Vocalsolisten Stuttgart zijn sinds 1984 werkzaam als ensemble voor de uitvoering van hedendaagse vocale muziek en vormen sinds 2000 een zelfstandig kamerensemble van zangers. De leden zijn onderzoekers, ontdekkers, avonturiers en idealisten; hun partners zijn specialistische ensembles, omroeporkesten, (opera)theaters, elektronische studio’s en talrijke vooraanstaande internationale festivals en concertpodia voor nieuwe muziek over de gehele wereld.

Het ensemble bestaat uit zeven concert- en operasolisten, van coloratuursopraan tot countertenor en diepe bas, die met eigen verantwoordelijkheid hun artistieke zeggingskracht gebruiken om samen te werken met componisten en andere musici aan uiteenlopende (kamer)muziekprojecten. Bovendien wordt het basisteam aangevuld met een keur aan gespecialiseerde zangers en zangeressen. Hun gezamenlijke interesse is het onderzoeken en verkennen van nieuwe klanken, stemtechnieken en vocale articulatievormen, waarbij de dialoog met componisten een grote rol speelt. Elk jaar verzorgen de Neue Vocalsolisten Stuttgart ongeveer twintig premières van composities. Daarnaast behoren het muziektheater en de interdisciplinaire samenwerking met literatuur en elektronische, video- en beeldende kunst tot de kerntaken van het ensemble, evenals de collage van contrasterende elementen van oude en nieuwe muziek.

 

LIMIT Architects, architectuur toneelbeeld

De Oostenrijker Wolfgang Bürgler is geboren in Radtstad bij Salzburg. Tijdens zijn opleiding bouwkunst in Wenen werkte hij in het atelier van professor Holzbauer, waarna hij onder meer in dienst was bij de studio van architect Matteo Thun in Frankfurt. In 1991 was hij medeoprichter van het architectenbureau The Office en in 1996 van het bureau The Unit. In 2003 verenigde hij zich samen met enkele innovatieve architecten onder de naam LIMIT Architects

Het werk van LIMIT Architects kenmerkt zich door een onconventioneel design en een unieke architectuur, die snel de aandacht trokken van industrie, bankwezen en handelsorganisaties. Tegenwoordig vertegenwoordigt LIMIT Architects twintig professionele architecten. Elk project leidt tot een vernieuwend en spontaan ontwerp, waardoor LIMIT Architects interesse geniet vanuit de hele wereld en vanuit vele verschillende sectoren. De architecten hebben daarom ontwerpen kunnen maken voor uiteenlopende projecten zoals kunstinstallaties, winkels, industriële complexen, banken en kantoren, grote winkelcentra, appartementen en wooncomplexen. Daarnaast dingen de ontwerpen van LIMIT Architects geregeld mee voor prestigieuze prijzen op het gebied van kunst en cultuur.

CREDITS

luistertheater voor groot ensemble, acht stemmen, actrice en klankconstructie
FAMA
concept en muzikale leiding
Beat Furrer
regie
Christoph Marthaler
regie-assistente
Katharina Winkler
architectuur toneelbeeld
LIMIT architects
akoestiek
Winfried Ritsch
technische leiding en licht
Harald Godula
kostuums
Sarah Schittek
uitvoering
Klangforum Wien en Neue Vocalsolisten Stuttgart
contrabasfluit
Eva Furrer
basklarinet
Bernhard Zachhuber
basklarinet
Manfred Spitaler
Else
Isabelle Menke
koor
sopraan
Monika Meier-Schmid
sopraan
Susanne Leitz
mezzosopraan
Truike van der Poel
alt
Janet Collins
tenor
Bernhard Gärtner
tenor
Martin Nagy
bariton
Guillermo Anzorena
bas
Andreas Fischer
coproductie
Productie van Klangforum Wien in samenwerking met de Donaueschinger Musiktagen, de Opéra National de Paris en IRCAM
met steun van
Pro Helvetia, Vontobel-Stiftung. Deze productie wordt gepresenteerd in samenwerking met Vrij Nederland