Na Nixon in China en The Death of Klinghoffer nieuwe opera van John Adams en Peter Sellars over de ontwikkeling van de eerste atoombom.

Doctor Atomic

De Nederlandse Opera

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

J. Robert Oppenheimer, de uitvinder van de atoombom, is een bijna mythologische figuur. Zijn verlangen menselijke grenzen te overschrijden zette hem aan tot een experiment dat tot op de dag van vandaag een bedreiging vormt voor de hele mensheid. Voor componist John Adams was Oppenheimer dan ook een gedroomde figuur voor zijn opera Doctor Atomic. Peter Sellars is verantwoordelijk voor het libretto, waarin de onpersoonlijke, zuiver wetenschappelijke houding van de betrokkenen evenzeer aan de orde wordt gesteld als hun persoonlijke crises. Het verhaal is gebaseerd op officiële documenten die tot voor kort geheim waren. Ook is er geput uit gedichten uit de westerse literatuurgeschiedenis, de Bhagavad Gita en een traditioneel Tewa-lied. Dit alles is door Sellars gekruid met faustiaanse elementen.

Achtergrondinformatie

Toen Pamela Rosenberg, de directrice van de San Francisco Opera, in 1999 John Adams de opdracht gaf voor een opera rond Oppenheimer, was hij onmiddellijk enthousiast. Net als Nixon in China en The Death of Klinghoffer betrof het een verhaal rond personen uit de recente Amerikaanse geschiedenis. De inmiddels bijna gemythologiseerde persoon van Oppenheimer leende zich bovendien uitstekend voor een opera. Een librettist voor dit nieuw te schrijven werk was snel gevonden in de persoon van Peter Sellars, een regisseur met wie Adams inmiddels een vruchtbare werkrelatie had opgebouwd.

Het libretto van Doctor Atomic is grotendeels gebaseerd op officiële documenten die tot voor kort geheim waren. Het gaat dan vooral om brieven tussen de geleerden, het legerpersoneel en de overheidsinstanties. Ook is er geput uit gedichten uit de Westerse literatuurgeschiedenis, de Bhagavad Gita en een traditioneel Tewa lied. Dit alles is door Sellars gekruid met Faustiaanse elementen. De opera begint met een steriel koor: “Materie kan gemaakt, noch vernietigd worden, maar alleen worden veranderd.” Aan het eind van de eerste akte zijn is de onpersoonlijke, zuiver wetenschappelijke houding aan stukken geslagen. Oppenheimer maakt een eind aan de discussie, en neemt de verantwoordelijkheid voor de gevolgen van de bom op zich. Hij roept uit: ”Batter my heart, three-person’d God”. John Donnes sonnet blijkt een perfecte afspiegeling van Oppenheimers gevoelscrisis, maar verwijst tevens naar de naam van het project: Trinity.

Het meest verassende aan de opera is het karakter van Oppenheimers assistent, luitenant Edward Teller. In eerdere verhalen wordt hij meestal neergezet als een karikatuur, de originele ‘Doctor Strangelove’. Adams ziet hem echter als een even briljante als idealistische wetenschapper. Teller heeft dan ook geen citaten of omslachtige zinswendingen nodig om zijn gevoelens uit te drukken. “Laat ik zeggen, dat ik weinig hoop heb om mijn geweten te zuiveren. De zaken waar we aan werken zijn zo verschrikkelijk, dat geen protest of politieke uitspraak onze ziel kan redden.”

De bom zelf is het grootste deel van de opera lijfelijk aanwezig. Hij hangt dreigend boven het toneel, en kijkt neer op het laboratoriumpersoneel, de werkkamer van Oppenheimer en zelfs op diens baby, die veilig in een wieg ligt te slapen. Als besloten wordt dat de testexplosie ondanks het slechte weer toch doorgang moet vinden, is de langzaam opgebouwde spanning om te snijden. De vrouwen worden geëvacueerd, het lagere personeel rent schijnbaar doelloos heen en weer. Tien minuten lang wordt er afgeteld. Dan volgt een doodse stilte. Het einde van een tijdperk.

Juli 1945. De oorlog bereikt zijn laatste fase. Duitsland heeft zich overgegeven, maar Japan vecht door tot het bittere eind. In de woestijn van New Mexico werkt een groep natuurkundigen, onder de bezielende leiding van J. Robert Oppenheimer, aan de ontwikkeling van de eerste atoombom. Nu, in de laatste uren voor de testexplosie, worden de geleerden echter overvallen door gewetensbezwaren. De discussie laait op, een aantal wetenschappers stelt dat het gebruik van de bom op Japanse doelen niet alleen immoreel, maar ook on-Amerikaans is.

Biografieën

John Adams

Toen John Adams in 1985 een samenwerkingsverband aanging met dichteres Alice Goodman en regisseur Peter Sellars, bleek dat een schot in de roos. De twee opera’s die uit deze samenwerking voortkwamen, Nixon in China en The Death of Klinghoffer, staan hoog op de ranglijst van meest gespeelde, twintigste-eeuwse opera’s. Deze opera’s vormen overigens geen uitzondering. Adams’ composities oogsten over het algemeen veel waardering en zijn geregeld terug te vinden op concertprogramma’s. Hij begon zijn carrière als klarinettist, in de harmonie en locale orkestjes. Op tienjarige leeftijd begon hij bovendien te componeren. Sinds hij in 1971 afstudeerde aan Harvard University ontving Adams vele onderscheidingen voor zijn werk. Zo werd hem in 1994 de Royal Philharmonic Society Award toegekend voor Chamber Symphony, en in 2003 de Pulitzer Prize for Music voor zijn werk On the transmigration of souls. Deze compositie werd geschreven voor de herdenking van de 11 september aanslagen op de WTC-torens. In datzelfde jaar volgde Adams Pierre Boulez op als ‘composer in residence’ van Carnegie Hall. In deze hoedanigheid is hij actief als componist, concertprogrammeur en dirigent. Daarnaast is hij bezig met een boek over het muzikale leven in Amerika.

 

Peter Sellars

Peter Sellars is vooral bekend geworden met zijn moderne ensceneringen van klassieke opera’s en toneelspelen. Als student baarde hij opzien met de opvoering van Wagners Ring cyclus als poppentheater. Na zijn studie aan de Harvard University studeerde hij in Japan, China en India. Op 26-jarige leeftijd werd Sellars directeur van het American National Theatre in Washington. Een jaar eerder sleepte hij een prijs van de MacArthur Foundation in de wacht voor zijn werk bij de Boston Shakespeare Company. In 1998 werd zijn werk in Europa beloond met de Erasmus Prijs.

Sellars is een graag geziene gast bij de festivals in Salzburg, Glyndebourne en het Holland Festival, waar hij een aantal twintigste-eeuwse opera’s heeft geregisseerd. In 1999 was hij met Bijbelse Stukken te gast in het Holland Festival; zijn toneeldebuut in het Holland Festival maakte hij in 2004 met de openingsvoorstelling The Children of Heracles. Zijn enscenering van twee Bach cantates met de sopraan Lorraine Hunt-Lieberson was te zien in het Holland Festival 2005. Ook regisseerde Sellars de wereldpremières van Nixon in China en The Death of Klinghoffer, beide van John Adams. Voor Doctor Atomic was niet alleen de regie, maar ook het libretto in handen van Peter Sellars.  

 

Lawrence Renes

Lawrence Renes’ carrière nam een vlucht toen hij in 1995 onverwacht voor het Concertgebouworkest kwam te staan. Hij verving Riccardo Chailly, die op het laatste moment verhinderd was. Renes viel met zijn neus in de boter, want het concert werd opgenomen en uitgezonden op televisie. Deze opname zou later de basis gaan vormen voor de documentaire A dream debut.

Renes studeerde aanvankelijk viool aan het conservatorium van Amsterdam. Na zijn afstuderen ging hij naar Den Haag, alwaar hij orkestdirectie studeerde. Hij werkte als assistent van Edo de Waard bij het Radio Philharmonisch Orkest, waar hij onder andere betrokken was bij de uitvoering van Schönbergs Gürrelieder tijdens het Holland Festival. Later werkte hij als chef dirigent van het Gelders Orkest, de Bremer Philharmoniker en de opera te Bremen, waar hij ruime ervaring opdeed met het klassieke operarepertoire. Als gastdirigent dirigeerde Renes onder andere de Royal Stockholm Philharmonic, de BBC Philharmonic, en de Hong Kong Philharmonic. Ook dirigeerde Renes de Nederlandse première van Tan Duns Tea bij de Nederlandse Opera en de wereldpremière van Robin de Raaffs Raaff tijdens het Holland Festival 2004.

 

Adrienne Lobel

Naast haar werk als docente decorontwerp, is Adrianne Lobel een veelgevraagd decorontwerpster voor theater-, ballet- en muziektheaterproducties. Ze werkte voor vrijwel alle belangrijke theaters en festivals in de Verenigde Staten en Engeland. Zo ontwierp ze de decors voor The Diary of Anne Frank voor Broadway, The Lady in the Dark voor The Royal National Theatre te Londen en Platee voor Covent Garden. Lobels decors van de Broadwayproductie Passion werden in 1994 genomineerd voor de Drama Desk Award Outstanding Set Design. Het ontwerp voor A Year with Frog and Toad leverde in 2003 een nominatie voor de Tony-award op. Lobel werkt geregeld samen met Peter Sellars. Als lid van Sellars ‘vaste team’ heeft ze ook de ontwerpen voor Adams vorige opera’s Nixon in China en The Death of Klinghoffer gemaakt.

 

Dunya Ramicova

De Tsjechische Dunya Ramicova studeerde aan de Yale School of Drama. Ze maakte haar debuut bij de Glyndebourne opera, waar ze kostuums ontwierp voor de wereldpremière van The Electrification of the Soviet Union. Daarna werkte ze als kostuumontwerper bij alle grote opera- en theatergezelschappen. Tot haar meest recente werk behoort Ligeti’s Le Grand Macabre, onder regie van Peter Sellars, en Francesca Zambello’s productie van Iphigenie & Tauride. Bij veel gelegenheden werkt ze samen met Peter Sellars. Zo ontwierp ze kostuums voor John Adams andere twee opera’s, Nixon in China en The Death of Klinghoffer, voor Sellars Mozart-Da Ponte cyclus, Tannhauser en Oedipus Rex.

 

James Ingalls

Lichtontwerper James F. Ingalls is geregeld terug te vinden in het team van Peter Sellars. Zo maakte hij het ontwerp voor Adams’ Nixon in China voor de Houston Grand Opera, en The Death of Klinghoffer voor de San Francisco Opera, waar ook Doctor Atomic in première ging. Daarnaast maakte hij lichtontwerpen voor balletten als Silvia, Pacific en Sandpaper Ballet van Mark Morris bij het San Francisco Ballet, en toneelvoorstellingen als The Three Sisters en The Dutchess of Malfi voor ACT, Il penseroso en L’Allegro voor Cal Performances en The Revenger voor het Berkeley Repertory Theatre. Voor de Metropolitan Opera maakte Ingalls de ontwerpen van onder andere Salome, Benvenuto Cellini en Sixteen wounded on Broadway.

 

Lucinda Childs

Lucinda Childs studeerde dans bij Merce Cunningham en Robert Dunn. Ze begon haar carrière als danseres en choreografe bij het Judson Dance Theater in New York. Met haar eigen dansgroep, die ze oprichtte in 1973, werkte Childs samen met Robert Wilson en Phillip Glass voor de opera Einstein on the beach. Sindsdien maakt ze geregeld choreografieën bij zowel klassieke als moderne muziek. Zo werkte ze aan Richard Strauss’s Salome voor het Salzburg festival en Glucks Orfeo ed Euridice voor de Schotse opera, maar maakte ze ook de choreografie van Stravinsky’s Vuurvogel en John Adams’ The Chairman Dances. In 2004 verhief de Franse regering Childs tot ‘Commandeur dans l’Ordre des Arts et des Lettres’.

 

Mark Grey

Mark Grey studeerde compositie en elektro-akoestische muziek aan de Staatsuniversiteit van Californië. Al spoedig begonnen beide disciplines elkaar te beïnvloeden. Hij componeerde werken voor onder andere het Kronos Kwartet en The California E.A.R. Unit, en won met deze composities diverse prijzen. Ook schreef hij artikelen voor het Keyboard Magazine. Zijn meest opzienbarende activiteiten hebben echter te maken met zijn werk als geluidskunstenaar. In die hoedanigheid werkte Grey voor componisten als Phillip Glass, Steve Reich, Terry Riley en John Adams. Zijn geluidsontwerpen zijn ten gehore gebracht in concertzalen, theaters en operagebouwen over de hele wereld.

CREDITS

muziek
John Adams
libretto
Peter Sellars (naar originele bronnen)
muzikale leiding
Lawrence Renes
regie
Peter Sellars
decor
Adrianne Lobel
kostuums
Dunya Ramicova
licht
James F. Ingalls
choreografie
Lucinda Childs
sound
Mark Grey
uitvoering
Nederlands Philharmonisch Orkest en Koor van De Nederlandse Opera
Rolverdeling
J. Robert Oppenheimer
Gerald Finley
Kitty Oppenheimer
Jessica Rivera
General Leslie Groves
Eric Owens
Edward Teller
Richard Paul Fink
Jack Hubbard
James Maddalena
Robert Wilson
Thomas Glenn
Captain James Nolan
Jay Hunter Morris
Pasqualita
Ellen Rabiner
coproductie
De Nederlandse Opera, San Francisco Opera en Lyric Opera of Chicago