Onvoltooide operawerken van Dmitri Sjostakovitsj

The Great Lightning

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Onvoltooide opera en operettewerken van Dmitri Sjostakovitsj door jonge Russische zangers van het Galina Vishnevskaja Opera Centrum uit Moskou. Het Sjostakovitsj-jaar 2006 viert de honderdste geboortedag van deze gevierde componist. Zijn werk behoort tot het standaardwerk van orkesten wereldwijd; in zijn tijd was Sjostakovitsj bepalend voor het muziekleven in de Sovjet Unie. Exclusief voor het Holland Festival dirigeert Rusland-specialist Martyn Brabbins het Residentie Orkest en een speciaal voor deze gelegenheid samengestelde jonge cast uit Moskou. Sjostakovitsj begon vlak na de voltooiing van Lady Macbeth (elders in het Holland Festival) aan de opera The Great Lightning, maar het libretto stond hem niet aan en hij gaf het project al spoedig op. In 1942 startte hij met een compositie op Gogols korte toneelstuk The Gamblers. Maar het werk was hem te omvangrijk en ook dit maakte hij niet af.

Biografieën

Sjostakovitsj: Dmitri Sjostakovitsj werd honderd jaar geleden in Sint Petersburg geboren. Hij wordt tegenwoordig beschouwd als de belangrijkste componist van symfonieën uit het midden van de vorige eeuw – hij schreef er in totaal vijftien – maar ook veel van zijn kamermuziek, concerten en vocale werken hebben hun weg gevonden naar het standaardrepertoire van musici. Sjostakovitsj speelde een belangrijke rol in het muzikale leven van de voormalige Sovjetunie; niet alleen als componist maar ook als pianist, leraar en schrijver.

Als componist trok hij reeds in 1926 de aandacht met zijn Eerste Symfonie, gevolgd door enkele grote opera’s zoals De neus en Lady Macbeth. Op aanbeveling van Alexander Glazoenov werd Sjostakovitsj in 1937 aangenomen op het conservatorium van Leningrad en later in Moskou. Hij studeerde aan beide instellingen piano, theorie en compositie. In 1948 moest hij zich samen met zijn collega Sergej Prokofjev verantwoorden voor het centrale partijcomité, omdat hij zich in zijn Negende symfonie schuldig zou hebben gemaakt aan neoclassicistisch maniërisme. Het gedwongen lidmaatschap van de communistische partij in 1960 en de wetenschap dat zoveel landgenoten onder het totalitaire regime gebukt gingen, zorgden ervoor dat zijn muziek vaak intens emotioneel geladen is. Dmitri Sjostakovitsj overleed op 9 augustus 1975 in Moskou.

 
Het Residentie Orkest gaf het eerste abonnementsconcert in november 1904, onder leiding van oprichter Dr. Henri Viotta. Spoedig was het orkest een pleisterplaats voor componisten als Richard Strauss, Igor Stravinsky en Maurice Ravel.

In de afgelopen decennia produceerde het Residentie Orkest een groot aantal platen en cd’s. De serie Dutch Masters met Willem van Otterloo is een begrip onder verzamelaars; de box 400 jaar Nederlandse muziek en de reeks opnamen voor Chandos onder leiding van Matthias Bamert zijn een bewijs van het warme pleidooi dat het Residentie Orkest houdt voor werken van Nederlandse componisten.

In september 2000 trad Jaap van Zweden aan als chef-dirigent. Direct daarop vertrokken het Residentie Orkest en zijn nieuwe chef-dirigent voor een tournee naar Japan. Tournees volgden naar Brazilië, Argentinië, Duitsland, Engeland, Gran Canaria en Midden-Europa. In juni 2003 verschenen alle symfonieën van Beethoven onder leiding van Jaap van Zweden bij Philips Classics op de nieuwe Super Audio Compact Disc.

In het seizoen 2004-2005 bestond het Residentie Orkest honderd jaar. Naast een prestigieuze serie jubileumconcerten werd het jubileum gevierd met de uitgave van onder meer een jubileumboek en een bijzondere cd-box.

Sinds september 2005 is Neeme Järvi chef-dirigent van het Residentie Orkest. De in Estland geboren maestro dirigeert in het seizoen 2005-2006 een viertal programma’s en keert in de daaropvolgende seizoenen terug voor telkens 8 weken.

Achtergrondinformatie

Hypothetically murdered

Sjostakovitsj werd door de componist Isaak Dunajevski gevraagd een muziekstuk te schrijven voor de opening van het culturele seizoen 1931/1932 in het muziekgebouw te Leningrad. De revueachtige show moest gaan over de populaire zanger, schrijver en bandleider Leonid Utyosov omdat zijn naam garant stond voor hoge bezoekersaantallen.

In Hypothetically murdered wordt geoefend voor een vijandelijke luchtaanval. Utyosov moet tegen zijn zin het “hypothetische” slachtoffer van deze aanval spelen, maar ontsnapt en beleeft het ene waanzinnige avontuur na het andere. Hij belandt in luxueuze restaurants, een denkbeeldig paradijs waarin een ongelovig cabaret het engelenkoor vervangt en komt bovendien een heel scala aan religieuze karikaturen tegen.

Sjostakovitsj greep voor ‘entertainment muziek’ vaak terug op zijn eerdere composities voor film, ballet of theater. Anderzijds gebruikte hij delen van het werk ook als opzet voor de opera Lady Macbeth van Mtsensk. De partituur van Hypothetically murdered raakte zoek tijdens de belegering van Leningrad in de Tweede Wereldoorlog, maar in 1990 werden in het archief van Moskou enkele schetsen voor orkest en piano teruggevonden. De Britse componist Gerard McBurney, die als specialist geldt op het gebied van orkestreconstructies van Sjostakovitsj, voltooide de bewaard gebleven nummers die nu bekend zijn onder de titel Suite from Hypothetically murdered.

 

The Great Lightning

Totdat in 1980 delen van de partituur van The Great Lightning gevonden werden, ging men ervan uit dat Sjostakovitsj nooit aan deze compositie begonnen was. Vlak na de voltooiing van zijn opera Lady Macbeth in december 1932 schreef hij immers dat hij het libretto voor de komische opera had ontvangen, maar dat het niet naar zijn smaak was. Sjostakovitsj startte toch met componeren maar gaf het project na enkele delen op.

In The Great Lightning maakt het personeel van een buitenlands hotel zich op om een belangrijke delegatie uit de Sovjetunie te ontvangen. In verschillende scènes drijft Sjostakovitsj de spot met populaire Sovjetwijsjes, de Westerse decadentie en verschillende karakters uit The Great Lightning.

 

The Gamblers

Veertien jaar na het voltooien van zijn eerste opera De neus keerde Dmitri Sjostakovitsj terug naar het werk van de schrijver Nikolai Gogol. Sjostakovitsj, zelf een fervent kaartspeler, startte in 1942 met een compositie op de volledige tekst van Gogols korte toneelstuk The Gamblers. Gokken was een populair thema in de Russische negentiende-eeuwse literatuur en komt onder meer voor in de boeken van Pusjkin en Dostojevski.

In het plot beproeft de gokker Ikhariev samen met zijn hulpje Gavriusha het geluk in een bar met behulp van een gemerkte kaartenset. Drie stamgasten proberen op hun beurt de beruchte gokker een loer te draaien zodat zich een vermakelijk spel van list en bedrog ontvouwt.

De personages in Gogols toneelstuk voeren een ononderbroken dialoog die niet door scènes wordt onderverdeeld. Sjostakovitsj heeft het orkest (met blazers in drievoud, piano als continuo en een bas-balalaika als rariteit) de rol van commentator gegeven. Tegen de achtergrond van levendige, humoristische en soms diepzinnige muziek zingen de hoofdrolspelers hun partijen. Sjostakovitsj staakte het werk aan de opera uiteindelijk omdat hij het project te omvangrijk achtte.

CREDITS

dirigent
Martyn Brabbins
orkest
Residentie Orkest
koor
Cappella Amsterdam
mise en espacethe Gamblers
Klaus Bertisch
Zangers van Galina Vishnevskaja Opera Centrum, Moskou
Oleg Dolgov, tenor
Architect (The Great Lightning)
Ikhariev (The Gamblers)
Vladislav Golikov, tenor
Egor (The Great Lightning)
Krugel (The Gamblers)
Nikolay Anisimov, baritone
Bariton 1 (The Great Lightning)
Uteshitelny (The Gamblers)
Roman Derzaev, bas
Alexei (The Gamblers)
Yuri Baranov, bas-bariton
Mayofel (The Great Lightning)
Gavryusha (The Gamblers)
Alexey Tihomirov, bas
Semyon (The Great Lightning)
Shvokhnyev (The Gamblers)
nn, koorlid (sopraan)
Receptioniste (The Great Lightning)
productie
Holland Festival
partner
Residentie Orkest
advies en programma
Liza Wilson