Films van Frank Scheffer

A labyrinth of images

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Filmmaker Frank Scheffer wordt wereldwijd erkend als een meester op het gebied van documentaires en films over de relatie tussen muziek en beeld. Met filmische middelen geeft hij een eigen visie op de muziek van vooral de naoorlogse generatie componisten: Andriessen, Berio, Boulez, Cage, Carter, Stockhausen, Zappa en vele anderen. Maar Scheffer onderzoekt ook de toekomst van de muziek en de (digitale) film. Zo werkt hij momenteel aan een DVD en een website over de muziek van John Cage.

De Balie (8 t/m 13 juni)
De Balie vertoont in een doorlopend programma een retrospectief van korte versies van negen films over de componisten. Elke voorstelling bestaat uit twee films uit de lijst. Per avond zijn dus vier films te zien.

Filmmuseum (14 t/m 27 juni)
Daarnaast maakte Scheffer in samenwerking met het Filmmuseum een selectie van zijn eigen films én zijn favoriete (speel)films. Het programma bestaat uit een reeks ‘double bills’ waarbij een verband wordt gelegd tussen een film van Scheffer en een film van een andere filmmaker, door wie hij zich heeft laten inspireren.

Programma

1) The Final Chorale (1990) over Igor Stravinsky (1882-1971) Film over Igor Stravinsky (1882 - 1971). Deze film gaat over het rituele aspect van het werk. Het is een hele formele film, waarin Scheffer exact de structuur van de partituur (10 minuten) naar de structuur van de film transformeert, maar dan met vijf vermenigvuldigd.

2) Eclat (1993) over Pierre Boulez (1925) Film over Pierre Boulez (1925). De film over het werk van Boulez is sterk rationeel geconstrueerd, op een manier die exact overeenkomt met de manier waarop Boulez zelf werkt. De spiegelvorm die in het stuk Eclate duidelijk aanwezig is, zit ook in de film, maar dan in de vorm van een lang close-up shot van twee minuten. De structuur van het deel hiervoor komt exact overeen met de structuur van het tweede deel van de film.

3) Five Orchestral Pieces (1994) over Arnold Schönberg (1874-1951) Film over Arnold Schönberg (1874 - 1951). Binnen de serie is de film over Schönberg het meest expressionistisch. Het gaat Scheffer om de psychologie; de emoties zijn haast voelbaar. De zwart-wit beelden zijn door Scheffer ingekleurd. Ook zit de film vol associaties met schilderijen en kleuren.

4) Helikopter String Quartet (1995) over Karlheinz Stockhausen (1928) Film over Karlheinz Stockhausen (1928): Volgens Scheffer is Stockhausen de godfather van house en techno. De film Helikopter String Quartet heeft heel duidelijk de stijl van 'cinema verite'. Tijdens de opnamen gebruikte men hele vrije camerabewegingen, waarbij alles ad hoc werd opgepikt. Wat Scheffer bij Stockhausen vooral aansprak was de sfeer van opwinding en avontuur.

5) From Zero, the documentary (gebaseerd op Fourteen) (1995) over John Cage (1912-1992) Film over John Cage (1912-1992). Voor de montage ging Scheffer uit van het toevalsprincipe van de I-Tjing. Alle shots werden hiertoe in veertien groepen verdeeld en het programma gaf vervolgens aan welk shot uit welke categorie gemonteerd moest worden.

6) Conducting Mahler (1996) over Gustav Mahler (1860-1911) Film over Gustav Mahler (1860 - 1911). Mahlers werk staat bekend om de lengte, diepte en pijnlijke emoties. Hij hield van de natuur en het leven en de angst voor de dood is een terugkerend thema in zijn muziek. Scheffer heeft aan de hand van de grote gevestigde Mahler-dirigenten Haitink en Abbado en de nieuwe generatie Chailly en Rattle, al deze kenmerken proberen te vangen in zijn Conducting Mahler.

7) The Road (1998) over Louis Andriessen (1939) Film over Louis Andriessen (1939): The Road is, naast de muziek van Adriessens, ook geïnspireerd op de poëtisch-filosofische tekst uit de Tao (betekent letterlijk weg). De film gaat over de perfectie, maar de weg ernaartoe met al zijn onvolkomenheden staat voorop. Scheffer gelooft juist dat door die imperfectie de mooiste kunst ontstaat.

8) Voyage to Cythera (1999) over Luciano Berio (1925) Film over Luciano Berio (1925). Het derde deel van Berio's beroemde meesterwerk Symfonia bestaat uit muzikale citaten van andere componisten. Met Mahler als centrifugaal middelpunt beschrijft Berio, op een muzikaal-documentaire wijze, de grote omwenteling in het muzikale denken rond 1900 (de geboorte van het modernisme).  Bij de research van de film viel het Scheffer op dat hij in zijn documentaires, in dezelfde dingen geïnteresseerd was als Berio. Scheffer kon de hele compositie visualiseren door te citeren uit zijn eigen films. 

9) The present-day composer refuses to die (2000) over Frank Zappa (1940-1993) Film over Frank Zappa (1940 - 1993). 'Anything, anywhere, anytime, with no reason at all' was de lijfspreuk van Zappa, de artiest die allerlei verschillende muziekstijlen met groots gemak mengde tot een eigenzinnige cocktail. Scheffer reisde voor zijn impressionistische portret naar Californië om daar Zappa's weduwe Gail, zijn zoon Dweezil en verscheidene muzikanten te interviewen. Bovendien kreeg hij toegang tot het beeldarchief van de Zappa Family Trust.

10) Satori (NL, 1995, Scheffer) Film over Satori ("terugkeren naar de normale toestand van onze geest"), een onderdeel van de Zen-techniek.

11) Avalokiteshvara (NL, 1983, Scheffer) Avalokiteshvara belichaamt een van de twee fundamentele aspecten van boeddhaschap: karuna (mededogen, genegenheid, mildheid) en prajna (wijsheid, inzicht, gewaarwording).

12) Edipo Re (IT, 1967, Pasolini) Koning Laius van Thebe kreeg van het orakel een vreselijke voorspelling, en om ervoor te zorgen dat deze niet zou uitkomen liet hij zijn zoon Oedipus de bergen in brengen om te sterven. Oedipus blijft echter leven met alle gevolgen van dien.

13) Chessfilmnoise (VS, 1988, Cage) Samenwerking tussen Cage (componist) en Scheffer (regisseur). Documentaire over een schaakpartij tussen Cage en Stephen Lowy.

14) Death in Venice (IT / FR, 1971, Visconti) Verfilming van Thomas Manns novelle over de aan writer's block lijdende Gustav von Aschenbach die tijdens een vakantie op het Lido in de ban komt van een jongen die voor hem de belichaming is van absolute schoonheid.

15) Naissance d’un geste (FR, 1989, Mille) Film uit 1989 over de componist Pierre Boulez van de Franse filmmaker annex f  ilosoof Olivier Mille (1957).

16) Providence (FR, 1977, Resnais) Een doodzieke, hallucinerende schrijver bedenkt in zijn landhuis een nieuwe roman. De toeschouwer is getuige van zijn angstdromen en morbide fantasieën.

17) Hexagon (NL, 1994, Scheffer / Van der Keuken, Agresti e.a.) Zes hedendaagse Nederlandse componisten zijn gekoppeld aan zes Nederlandse regisseurs. De relatie tussen klank en beeld in zes korte filmpjes.

18) Landschappen waar niemand van weet (NL, 1992, Van Essen) De filmer Melle van Essen onderzoekt het perspectief van zijn oudoom Melle Oldeboerrigter en zet daar zijn eigen perspectief naast.

19) To sang fotostudio (NL, 1997, Van de Keuken) Een grappig inzicht in de culturele smeltkroes van de hoofdstad. Albert-Cuyp-middenstanders uit vele windstreken laten een portretfoto maken bij een van oorsprong Chinese fotograaf.

20) City Life – Buenos Aires (NL, 1990, Agresti) Fragmentarische vertelling die in een abrupte filmstijl een realistisch beeld schetst van het alledaagse leven in Buenos Aires. Alle personages blijken uiteindelijk verbonden te zijn met iemand die verdwenen is tijdens de dictatuur.

21) Ten Monologues from the Lives of Serial Killers (NL, 1994, Kerkhof) Indrukwekkende en intrigerende film waarin seriemoordenaars vertellen over hun gruweldaden.

22) The Big Shave  (VS, 1967, Scorsese) Een jonge man komt een badkamer binnen en begint zich te scheren onder de klanken van Bunny Berigan’s ‘I can’t get started’. Maar een simpele alledaagse routineklus verandert in een nachtmerrie als bloed verschijnt op zijn gezicht en nek.

23) Boxcar Bertha (VS, 1972, Scorsese) Martin Scorseses eerste lange speelfilm over twee treinrovers in het Amerika van de jaren dertig.

23) 200 Motels (VS, 1971, Zappa) 200 Motels mengt muziek, kunst, animatie en documentaire en neemt de kijker mee in een surrealistische roller coaster ride met Zappa en de Mothers of Invention aan het roer. De film is dé illustratie van Zappa’s credo ‘Anything, anytime, any place, for no reason at all’.

24) l’Age d’Or (FR, 1930, Buñuel) Samenwerking tussen Dali en Buñuel. De film heeft als centraal thema de (gefrustreerde) liefde, met daaraan toegevoegd een scherpe aanval op de gevestigde orde.

25) Time is Music (NL, 1988, Scheffer) Dubbelportret over John Cage en Elliott Carter. Scheffer heeft voor deze documentaire de opvattingen van de Russische avant-gardefilmer Sergej Eisenstein over de principes van de ‘dialectische montage’ gevolgd.. Scheffer zet vanuit het dualiteitprincipe John Cages toevalsoperaties tegenover de eindeloos precies met zijn noten schuivende Elliott Carter.

26) Un chien Andalou (FR, 1928, Buñuel) Samenwerking van Dali met Buñuel. Un Chien Andalou mag gezien worden als de, eerste goed gelukte surrealistische film.

27) Le sang d’un poète (FR, 1930, Cocteau) Cocteau's eerste film is één van de klassiekers van de surrealistische cinema, waarin hij naast de regie ook verantwoordelijk is voor het scenario, de montage en het inspreken van alle stemmen, behalve die van de hoofdrolspeelster.

28) The New Math(s) (VS, 2000, Hartley) Samenwerking tussen Louis Andriessen en Hal Hartley. Voordat hij deze film regisseerde, beluisterde Hartley uitvoerig de (wiskundige structuur van de) muziek van Louis Andriessen

29) Passeggiatta (NL, 2001, Marijke van Warmerdam) Recente film van een van de meest succesvolle Nederlandse vrouwelijke kunstenaars van de laatste jaren.

30) In the Ocean (NL, 2001, Scheffer) Belicht de geschiedenis van de Amerikaanse ‘moderne traditie’ van na de Tweede Wereldoorlog en bevat interviews met de leden van de New Yorkse experimentele groep ‘The Bang on a Can All-Stars’, Brian Eno en Frank Zappa.

31) In Absentia (GB, 2000, Quay Brothers) In deze film zien we op muziek van Stockhausen een vrouw die manisch brieven schrijft aan haar geliefde. Maar waarom belanden al die brieven in de kast?

32) Apocalypse Now Redux (VS, 1979, Coppola) Coppola zei in 1979 al dat de film nog niet af was. De nieuwe montage van drie uur en zeventien minuten is 53 minuten langer dan het origineel.

33) De Natuurlijke Ruimte (NL, 1993, Scheffer) Scheffer benadrukt wederom vanuit het dualiteitprincipe het contrast tussen twee verschillende kunstenaars. De monnik en architect Dom van der Laan werkt volgens een door hemzelf ontworpen streng maatsysteem terwijl antroposoof Ton Alberts zijn architectuur baseert op organische principes.

34) Het Offer (ZW / FR / GB, Tarkovski) De laatste film van de Russische cineast Tarkovski. Een zoektocht naar communicatie met het Hogere als een man besluit een offer te brengen aan God om een nucleaire ramp te voorkomen. Tarkovski laat op de van hem zo bekende filosofische manier de keuze aan de kijker om te bepalen of de man een heilige of maniak is, of het waar is wat we zien of een droom.

35) Chance Operation no. 2 (NL, 2001, Scheffer & Filmmuseum)

36) Dog Day Afternoon (VS, 1975, Lumet) Verfilming van het waargebeurde verhaal van John Wojtowicz, een oud-marinier die in 1972 een bank beroofde om de sekseoperatie van zijn suïcidale, transseksuele geliefde te kunnen bekostigen. Wojtowicz wordt gepakt en veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf.

37) Bad Timing (GB, 1980, Roeg) Art Garfunkel als de psychiater die volslagen in de war raakt onder invloed van de zelfvernietigende praktijken van een patiënte.

38) The Man Who Fell To Earth (GB, 1976, Roeg) Buitenaards wezen (David Bowie) komt naar aarde om een ruimteschip te bouwen dat groot genoeg is om zijn eigen ras te vervoeren, weg van zijn ondergaande wereld.

39) Oktober (USSR, 1928, Eisenstein) Monumentaal historisch epos ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de Oktoberrevolutie.

40) Gloria (VS, 1980, Cassavetes) Gloria is een onverwachte love story tussen een hardgekookte dame met maffiaconnecties en een aan haar zorg toevertrouwd zevenjarig weesjongetje uit Puerto Rico, dat ze uit de klauwen van zijn belagers moet zien te houden.

41) dreams that money can buy (VS, 1947, Richter / Man Ray) Een verzameling van dromen gemaakt door Max Ernst, Fernand Leger, man Ray, Marcel Duchamp, Alexander Calder en Hans richter. Hypnotisch vrolijk, satirisch en charmant.

42) Works of Calder (VS, 1950, Matter) Over de vrolijke dromen van het onderbewuste en de ogenschijnlijk gewichtloos in de ruimte zwevende mobiles van kunstenaar Alexander Calder.

43) The Eareye seeshears Een door Scheffers samengesteld compilatieprogramma waarin historische avant-garde-experimenten van Hans Richter, Man ray en Marcel Duchamp worden gekoppeld aan Scheffers eigen films, die tot stand kwamen door toevalsberekeningen van de I-Tjing. De beroemde cello-performer Frances-Marie-Uitti begeleidt een aantal programmaonderdelen live.