Listening landscapes

Electronic soundwaves

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Elektronische gemanipuleerde klanken, vastgelegd op magneetband, smelten samen met kerkorgelklanken. Organist Willem Tanke speelt in de Amsterdamse Westerkerk bij vijf werken voor quadrofonische tape en orgel van Ton Bruynèl. De in 1998 overleden componist verwerkte in de elektronische muziekstukken die hij in zijn privé-studio fabriceerde, veel natuurgeluiden. De natuur en architectuur waren in vele composities inspiratiebronnen. Zo creëren vier luidsprekers in Listening Landscape een imaginair landschap met ‘geluidsbergen’ en verbeeldt Kolom een architectonische structuur van ruis en trillingen.

Programma

Reliëf 1964
Een compositie voor orgel en vier klanksporen. Componist Ton Bruynèl gebruikte hiervoor de trilling van een metalen snaar. Hij liet er witte ruis op los – de verzameling van alle frequenties binnen het gehoorbereik – en kreeg door de klank van de snaar te filteren de gewenste klankkleur. Hij herhaalde dit proces twintig keer en telde het resultaat bij elkaar op. Een bandopname hiervan is het ruwe materiaal voor de uitvoering. Vier zorgvuldig geplaatste luidsprekergroepen geven het geluid van de magneetband weer. Organist Willem Tanke, bijgestaan door twee registranten en een assistent, volgt via een partituur de klanken en voegt er zijn partij er aan toe.

Arc
Een compositie uit 1967 voor orgel en vier klanksporen. Het stuk heeft een continue, sobere voortgang. De compositie is op soortgelijke wijze tot stand gekomen als Reliëf maar zonder de optelling van de snaarklanken. De titel verwijst naar een inkrimping en uitzetting van klanken en muzikale structuren.

Dust
De inspiratie voor deze compositie uit 1992 kreeg Ton Bruynèl toen zijn schoonmaakster zijn piano afstofte, waarbij clusters van tonen klonken. ‘Schitterend’, riep de componist. De vrouw lachte en haar enige tand werd zichtbaar. Bruynèl maakte direct de associatie tussen het auditieve en visuele. Zo moest ook Dust klinken: bedrukte kwart- en achtste tonen, elektronisch weergegeven via tape, en een stoffig kerkorgel waarvan de adem de suggestie oproept van schoonheid in verval.

Kolom
Een werk uit 1986 voor vier klanksporen en orgel, dat Bruynèl componeerde voor organiste Lien van der Vliet. Een architectonische structuur van ruis en trillingen. In de partituur zijn de klanksporen aangeduid als een oud-Griekse zuil, opgebouwd uit op elkaar gestapelde segmenten.

Listening Landscape
Natuurgeluiden waren een grote inspiratiebron voor Bruynèl. Hij verwerkte ze in vele composities. In Listening Landscapes uit 1977, een werk zonder orgelpartij, bewerkte hij natuurgeluiden elektronisch. Uit vier luidsprekers klinken tonen die een imaginair landschap met ‘geluidsbergen’ verbeelden.

Biografieën

Ton Bruynèl (1934-1998) studeerde compositie aan het Utrechts Conservatorium. Vanaf 1957 hield hij zich bezig met elektronische muziek. Een grote uitdaging voor Bruynèl was een kleurbalans te vinden tussen elektronische en akoestische klanken. Bruynèl voelde zich altijd sterk verbonden met andere kunstvormen. Zo integreerde hij poëzie met muziek door het gesproken woord als geluidsbron te gebruiken. Door zijn samenwerkingen met beeldend kunstenaars ontwikkelde hij systemen om zijn muziek grafisch te noteren. Bruynèls muziekstukken worden gekenmerkt door een ononderbroken stroom van kleuren die resulteert in een organisch geheel van elektronica, concrete geluiden en visuele gewaarwording.


Willem Tanke studeerde orgel aan het Utrechts Conservatorium en elektronische muziek bij Ton Bruynèl. Van 1998 tot 1999 was hij als docent orgel verbonden aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Hij gaf diverse masterclasses en speelt regelmatig samen met niet-westerse musici.

CREDITS

componist
Ton Bruynèl
organist
Willem Tanke
klankregie
René Uijlenhoet