Gerhard, De Falla

Schönberg Ensemble

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Het muziekprogramma van het Holland Festival 1991 komt uit het Spanje van de Spanjaarden. Dit is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. In de negentiende en ook nog in een deel van de twintigste eeuw was Spanje voor niet-Spaanse oren in de eerste plaats een geval van exotisme. Muzikaal dankte het land zijn bekendheid aan de dromen en herinneringen van niet-Spaanse componisten, variërend van Glinka, Rimski-Korsakov en Stravinsky tot Chabrier, Debussy en Ravel. Over dit Spanje gaat het nu eens niet. Ditmaal zwijgen de bezoekers en spreken de bewoners. In de composities van historische figuren als Granados (vertegenwoordigd met zijn Goyescas, zowel in de piano- als in de operaversie), Albéniz (Iberia) en De Falla is het exotische Spanje nog herkenbaar, in het werk van de muzikale wereldburgers die Spanje sinds enkele decennia bevolken is de lokale tongval echter nauwelijks meer te bespeuren.
Dat heeft oorzaken. De combinatie van Spaans folklorisme en, van oorsprong, Frans-georiënteerd neoclassicisme, die in het werk van De Falla haar bekroning vond, kreeg in het Spanje van Franco kracht van (ongeschreven) wet. Voor de componistengeneratie die in de jaren vijftig aantrad en tegen de culturele verdrukking in aansluiting zocht bij de internationale avant-garde, moest dit muzikale ideaal wel taboe worden. Niet een muzikaal maar een politiek-historisch trauma maakte van de nieuwe Spaanse muziek een muziek zonder hispanismen. Voor de componisten een noodzakelijke fase, voor de luisteraar een reden om zijn opvatting over het typisch ‘Spaanse’ te nuanceren.
Manuel de Falla, Roberto Gerhard en Luis de Pablo, sleutelfiguren in het festivalprogramma, vertegenwoordigen drie periodes in de twintigste-eeuwse Spaanse muziek. De Falla komt allereerst tot klinken bij het Radio Kamerorkest, dat zijn Klavecimbelconcert combineert met het concert van Cristóbal Halffter, de dirigent van dit concert. Later keert De Falla nog eenmaal terug bij het Schönberg Ensemble, dat onder leiding van Oliver Knussen de oorspronkelijke ensembleversie van El amor brujo uitvoert, samen met een drietal werken van Roberto Gerhard.
Met een van die werken, 7 Haiku, meldde Gerhard zich in 1923 als aspirant-leerling bij Schönberg. Van de belangrijkste leerlingen van Schönberg is Gerhard de minst gespeelde, behalve in Engeland, dat van 1939 tot zijn dood in 1970 zijn tweede vaderland was. Meer Gerhard bij het Arditti Kwartet, samen met proeven van de nieuwste muziek uit Spanje, en op het programma van het Nieuw Ensemble, dat behalve twee late werken van Gerhard o.a. premières aankondigt van twee Holland Festival opdrachten, een werk van Francisco Guerrero en Libro de imagines van Luis de Pablo. De Pablo, de derde sleutelfiguur, is met zes composities vertegenwoordigd. Hij is een van de grondleggers van de nieuwe muziek in Spanje en auteur van een omvangrijk en veelzijdig oeuvre. Leden van het Arditti Kwartet leveren een bijdrage aan een dubbelportret van De Pablo en de in Frankrijk werkende Andalusiër Maurice Ohana. Twee Spaanse gastensembles, Grupo Koan en Barcelona 216, zullen elk een werk van De Pablo spelen. Deze ensembles zijn de twee belangrijkste formaties die de nieuwe-muziek-praktijk in Spanje heeft voortgebracht. Hun concerten maken deel uit van een reeks van vijf coproducties met De IJsbreker. De geprogrammeerde componisten zijn voor het merendeel dertigers, bijna de helft van hen heeft voor kortere- of langere tijd bij De Pablo gestudeerd, en de uit te voeren werken dateren voornamelijk van de afgelopen tien jaar. Ten slotte in het Spaanse muziekprogramma twee Nederlandse ensembles die voor het eerst in het Holland Festival optreden. Het Amsterdams Blazers Collectief onder leiding van Jean Gruter komt o.a. met werk van Enrique Raxach, Spanjaard in Nederland, en de Nederlandse première van Catalunya renaixent (1934) van Karel Mengelberg, destijds Nederlander in Spanje. De Ebony Band van Werner Herbers, die het afgelopen seizoen een pleidooi hield voor co(componisten van) ‘entartete Musik’, gaat op muzikale verkenning uit in de Spaanse Burgeroorlog.

Programma

Roberto Gerhard - 7 Haiku, Nonet, Leo

Manuel de Falla - El amor brujo
Solist: Graciele Araya, mezzo-sopraan

CREDITS

muziek
Roberto Gerhard, Leo Manuel de Falla
uitvoering
Schönberg Ensemble
dirigent
Oliver Knussen
mezzo-sopraan
Graciela Araya