Auferstehung und Himmelfahrt Jesu

Carl Philipp Emanuel Bach, Koor en Barokorkest van de Nederlandse Bachvereniging

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Het Koor en Barokorkest van de Nederlandse Bachvereniging brengen onder leiding van Roger Norrington composities van de Bachzonen Johann Christian en Carl Philipp Emanuel. Met name het werk van laatstgenoemde, Auferstehung und Himmelfahrt Jesu is in meerdere opzichten van muziekhistorisch belang. Het werk geschreven rond 1777, in een eigenzinnige stijl die niet meer bij de barok en nog niet bij de klassieke tijd behoort. Roger Norrington heeft vooral bekendheid verworven als voorvechter van de authentieke muziekuitvoeringspraktijk.

Achtergrondinformatie

Van de vele grote vocale werken, die Carl Philipp Emanuel Bach in zijn Hamburgse periode schreef, zijn er maar weinig tijdens zijn leven in druk verschenen. Het meeste werd voor eenmalig gebruik in korte tijd geschreven en kon volgens de componist de toets der kritiek op langere duur niet doorstaan.
Met Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu (1777-78) was Carl Philipp bij uitzondering wèl tevreden. Hij schreef aan zijn uitgever Breitkopf in 1787, kort voor zijn dood: 'Zonder mijzelf nu direct op de borst te willen slaan stel ik vast dat dit één van mijn beste werken is, en jonge componisten kunnen er nog iets van opsteken'. Ook zijn eerste biograaf Bitter was bijzonder van dit oratorium onder de indruk: 'Een beter werk dan dit heeft Bach niet geschreven'.
Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu sluit aan bij de nieuwste ontwikkelingen van die tijd. Het oratorium uit de eerste helft van de achttiende eeuw was veelal gebaseerd op een oudtestamentisch gegeven, smakelijk opgediend als een soort concertante opera met een groot koor aandeel Händel maakte in Engeland school met dit soort werken.
 
Maar juist zijn buitenbeentje Messiah, eerder een emotionele reportage dan een pakkende intrige met een gestroomlijnde plot, vond in de tweede helft van de achttiende eeuw in Duitsland navolging. In de periode van Sturm und Drang en Empfindsamkeit werd het creëren van een maximum aan betrokkenheid van de luisteraar hoofddoel. En stoffige historische gegevens werden daarvoor minder geschikt geacht dan het leven en lijden van Christus. Het accent verschoof tegelijkertijd van een clichématige muzikale tekstuitbeelding zoals in de barok gebruikelijk was, naar het zo vindingrijk mogelijk weergeven van persoonlijke emoties. Hoogtepunt in Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu is in dat opzicht de basaria 'Ihr Thore Gottes, öffnet euch', vlak voor het indrukwekkende slotkoor.
Zelter, die het zoals vele tijdgenoten de tekst van Ramier eveneens toonzette, liet uitgerekend deze aria weg. Op de vraag waarom antwoordde hij: 'Bach heeft die al op zo'n kolossale en goddelijke manier op muziek gezet, dat iedere componist na hem het onderspit wel móet delven'.

Biografie

De tweede zoon van Johann Sebastian Bach, Carl Philipp Emanuel (1714-1788) was aanvankelijk voorbestemd voor een carrière in de rechten. Hij bleek echter een buitengewoon getalenteerd klavecimbelspeler en trad als zodanig op 24-jarige leeftijd in dienst van Frederik de Grote, toen nog kroonprins van Pruisen. Deze was zeer geïnteresseerd in kunsten en wetenschappen en zelfs een verdienstelijk fluitist, alhoewel naar het schijnt niet erg ritmisch begaafd.
Na zijn kroning tot koning verzamelde hij eerst in Berlijn en later in Potsdam op Sans Souci een keur van grote geesten en begaafde kunstenaars om zich heen, waarvan Carl Philipp het muzikale kopstuk vertegenwoordigde. Het beviel Bach maar matig, aan het hof, maar Frederik wist hem aan zich te binden door hem telkens salarisverhoging te bieden als hij dreigde te vertrekken. Zo verstreken bijna dertig jaar, waarin Carl Philipp vooral instrumentaal werk schreef, met uiteraard een sterke nadruk op zijn eigen instrument. Maar de vele oorlogen die Frederik voerde deden het verlichte klimaat aan
het hof langzaam maar zeker de das om.
Ook na de vrede van 1763 kwam daar geen verandering in: de koning had al zijn aandacht en middelen nodig voor het herstel van zijn land en Carl Philipp zag nu serieus om naar een andere betrekking.
Die kwam in de vorm van het Musikdirektorschap van de kerkmuziek te Hamburg, alwaar hij zijn peetvader Telemann opvolgde. In deze periode kwam de nadruk te liggen op de grotere vocale werken; daarnaast componeerde hij veel kamermuziek voor het groeiende aantal amateurmusici dat de burgerij telde. Ook in het buitenland werd zijn muziek uitgegeven en stond hij in hoog aanzien. Zelf zette Carl Philipp echter nooit een voet buiten de landsgrenzen en stierf te Hamburg na een dienstverband van eenentwintig jaar.
Zijn leven mag dan alles behalve meeslepend zijn, voor zijn muziek geldt dat allerminst: Zijn hoogstpersoonlijke stijl markeert het niemandsland tussen barok en klassiek. Binnen de oude vormen combineerde hij een extravagante expressie aan een grote verfijning. Mozart sprak vol bewondering over hem: 'Er ist der Vater, wir sind die Bub'n'.

CREDITS

componist
Carl Philipp Emanuel Bach
dirigent
Roger Norrington
solisten
Gillian Fisher (sopraan), Christoph Prégardien (tenor), Peter Kooy (bas)