Opening

Scheidt, J.S. Bach, Rameau, Mozart

Orkest van de Achttiende Eeuw

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Het zijn niet zozeer de componisten die dit programma een must maken: al figureert Samuel Scheidt voor het eerst op het programma, het Orkest van de XVIIIe Eeuw heeft al eerder Bach, Mozart en Rameau gespeeld.

Daar wordt nu echter een interessant element aan toegevoegd: in één programma zal er namelijk met twee volledig verschillende instrumentaria worden gewerkt. Dat in de wereld van de authentieke benadering van de oude muziek de instrumenten lager gestemd waren dan onze huidige stemtoon, mag als bekend worden verondersteld. Gemakshalve zeggen we altijd dat het in de Barok allemaal een halve toon lager klonk.

Dit is echter een simplificatie. Nadere beschouwing levert grote verschillen op, die deels locaal bepaald zijn, deels ook door de instrumenten en hun oorspronkelijke functie. Mozart’s Jupiter Symfonie krijgt zijn vertolking in een stemming die ligt tussen de inmiddels aardig ingeburgerde stemming een halve toon onder ‘normaal’: A’=415, en onze huidige standaard stemming: A’-440, nl. Mozart’s A’=430.

Bij de overige drie geprogrammeerde werken bepaalt het meest substantiële werk de stemming: de Suite uit ‘Les Boréades’, de laatste opera van Jean-philippe Rameau (1683-1764), De stemtoon was in de Franse Barokwereld aanzienlijk lager: hij lag in de buurt van A’=392. Dat heeft grote invloed op het klinkende resultaat. Dit concert biedt de mogelijkheid om dat verschil te beluisteren.

En voor wie stemmingen een zorg zullen zijn, die komt gewoon voor de buitengewoon spannende interpretaties van Brüggen met zijn ensemble.

Programma

S. Scheidt - Pavane

J.S. Bach - Ricercare a 6 voci

J.P. Rameau - Suite uit Les Boréades

W.A. Mozart - Symfonie in C, KV 551 'Jupiter'

Achtergrondinformatie

Het Orkest van de XVIIIe Eeuw werd in 1981 door Frans Brüggen opgericht. Het bestaat uit circa 45 leden uit de gehele wereld, 14 nationaliteiten. De musici, individueel bekend als specialisten op het gebied van de achttiende eeuwse muziek, spelen op instrumenten uit die tijd of kopieën ervan. Op deze wijze proberen zij het doel van het orkest te bereiken: de klassieke meesterwerken van Mozart, Haydn, de jonge Beethoven èn werken van componisten uit de eerste helft van de achttiende eeuw als J.S. Bach en Rameau te laten klinken zoals de componisten het zich destijds hebben voorgesteld. Het Orkest van de XVIIIe Eeuw lijkt wat betreft grootte en samenstelling op het luxueuze ‘klassieke’ orkest zoals dat in Mannheim, Parijs en Wenen bestond. Aanvankelijk gesteund door vrienden over de gehele wereld kon het orkest voorts blijven bestaan dankzij financiële steun van het Prins Bernhard Fonds en subsidies van de Nederlandse overheid.

Van 1983 tot 1988 wordt het gesponsord door I.B.M. Europa S.A.

Het Orkest van de XVIIIe Eeuw heeft een studierepertoire voor intern gebruik. Deze oefenstukken dienen om iets en détail gezamenlijk te leren beheersen, bv. Hoog-laag, zuiver-onzuiver, vibrerend-stil, gelijk-ongelijk, dynamisch-star, etc. Sommige exercities hebben echter eveneens zulk een compositorische kracht dat wij ze ons publiek niet willen onthouden. Scheidts Pavanen en Guillarden werden gedrukt in Hamburg in 1621 (‘…quinis vocibus, in gratiam Musices studiosorum, potissimum violistarum…’). Bachs Ricercare A6 Voci is een onderdeel van zijn Musicalisches Opfer, in 1747 in eigen beheer gedrukt en gezonden aan Frederik de Grote. Genoteerd op 6 notenbalken is deze Ricercare zonder enige twijfel een stuk voor klavecimbel. Dit is af te lezen uit de bochten in de stemvoering, waarin de componist zich op een paar plekken moet wringen om deze superieure simultane schaakpartij voor de vingers van twee handen mogelijk te maken. De geest is hier sterker dan het lichaam. (Zoals ook vaak bij Beethoven, bijna nooit bij bijvoorbeeld Vivaldi of Mozart). Wim ten Have heeft op deze plekken desbetreffende stemmen hun natuurlijk verloop ‘teruggegeven’.

Wij spelen het programma voor de pauze in een lagere stemming, te weten a’=ca. 392 Hz (Deze stemming prevaleerde vooral in Frankrijk totdat de Italiaanse gusto muzikaal Europa overwon). Met deze diapazon zijn totaal andere mensuren en klankspectra verbonden èn het noodzaakt 80% van onze leden om gedurende dit concert op twee verschillend instrumenten te spelen. De huidige stemming beweegt zich zo tussen de 440 en 445 Hz en tendeert naar hoger, als maar hoger. Bij deze buitensporige hoge compressieverhoudingen passen de carrosserieën zich natuurlijk telkens een beetje aan, weg van de luxe en op weg naar de efficiëntie.

CREDITS

muziek
Samuel Scheidt, Johann Sebastian Bach, Jean-Philippe Rameau, Wolfgang Amadeus Mozart
uitvoering
Orkest van de Achttiende Eeuw
dirigent
Frans Brüggen