John Gabriel Borkman

Residenztheater München

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Op de bovenverdieping van de villa van de familie Rentheim woont al 8 jaar als een opgesloten wolf de vroegere bankdirecteur John Gabriel Borkman. Al acht jaar wacht hij op eerherstel, steeds bereid om met een Napoleontisch gebaar de afgevaardigden te ontvangen, die hem nederig zullen smeken het land met zijn geniale ontwikkelingsprojecten weer erbovenop te helpen. Hij is een fantast die zich aan de macht van het goud vergrepen heeft, dat hij gebruiken wilde om een weldoener der mensheid te worden. Eigenmachtig heeft hij de hem toevertrouwde gelden gebruikt voor speculatie. Maar voor hij zijn hooggestemde plannen kon waarmaken werden zijn malversaties ontdekt. Heel wat mensen verloren op deze wijze hun vermogen en hun bestaanszekerheid en hijzelf heeft er jaren voor in de gevangenis doorgebracht. Sindsdien woont hij op de bovenverdieping van zijn huis geïsoleerd van zijn familie en de wereld. De enige die hem komt opzoeken is zijn vroegere secretaris Foldal. Deze raakte weliswaar door Berkmans toedoen eveneens zijn geld kwijt, maar hij blijft aan Berkmans roeping geloven zolang deze Foldals dichterlijke 'talent' niet in twijfel trekt. Berkmans vrouw, "een oudere dame met een koud voornaam uiterlijk met stijve houding en onbeweeglijke gelaatstrekken", woont op de benedenverdieping van het huis. Sinds haar man geruïneerd is heeft ze zich van hem teruggetrokken en haar enige hoop is dat haar zoon Erhart de eer van de familie zal herstellen. De zus van mevrouw Berkman is Ella Rentheim ("ze lijkt uiterlijk op haar zuster; maar haar gezicht heeft eerder een lijdende dan een harde uitdrukking. Het draagt nog de sporen van een vroegere grote karaktervolle schoonheid"). Ella Rentheim komt aan het begin van het stuk voor het eerst sinds jaren weer bij haar zus op bezoek. Want ook Ella is geïnteresseerd in haar neef Erhart. Ella heeft hem als haar eigen zoon opgevoed en ze wil graag dat hij haar bijstaat in haar laatste dagen want de artsen hebben haar voorspeld dat ze nog maar kort te leven heeft. Tijdens het stuk komt tot uiting dat Berkman Ella in de steek heeft gelaten met het doel macht te kunnen uitoefenen over haar leven. Hij wilde dat ze met een vriend van hem trouwde zodat die zijn financiële manipulaties zou dekken. Maar Ella bleef trouw aan Borkman, hoewel hij met haar zus in het huwelijk trad. De 'vriend' daarentegen werd achterdochtig, voelde zich op geen enkele wijze meer verplicht aan Berkman en gaf hem aan. Alleen de bankrekening van Ella had Berkman toentertijd onaangetast gelaten en zij had na het debacle grootmoedig haar huis aan de Berkmans ter beschikking gesteld. Pas nu leert Ella de ware toedracht van Berkmans verraad kennen en slingert ze haar verwijten in het gezicht van haar verstokte en weinig boetvaardige Borkman. Hij heeft de enige misdaad begaan waarvoor zij geen verzoening kent; hij heeft haar liefdesleven onmogelijk gemaakt: "Je liet de vrouw in de steek die je lief had! Mij, mij, mij! Het kostbaarste dat je wist op de wereld, daar was je bereid je van te ontdoen als je daar je voordeel mee doen kon. Het is een dubbelmoord waar jij je schuldig aan gemaakt hebt! Moord op je eigen ziel en op de mijne!" In een laatste opflakkering van levensenergie breekt Borkrnan uit zijn gevangenis. Begeleid door Ella stapt hij de winternacht in. Bijna ijlend heeft hij nog eenmaal fantastische visioenen van het rijk dat hij oprichten wilde. Dan wordt zijn hart door een 'hand van ijs' omklemd en sterft hij. Over zijn ontzielde lichaam heen reiken beide zusters elkaar de hand. De zoon Erhart is echter voor beiden verloren. Fanny Wilton reist samen met 'Erhart en Frida af naar het buitenland.

Citaten zijn afkomstig uit de vertaling van Karst Woudstra.

Programma

1e akte: Woonkamer van Gunhild Borkman

2e akte: De zolder van het huis van de familie Rentheim

 

Pauze

 

3e akte: Woonkamer van Gunhild Borkman

4e akte: Buiten voor het huis

CREDITS

regie
Ingmar Bergman
tekst
Hendrik Ibsen
vertaling
Heiner Gimmler
decor, kostuums
Gunila Palmstierna-Weiss
dramaturgie
Heike Wiehle
uitvoering
Residenztheater München
cast
Michael Rehberg (Borkman), Christine Buchegger (Brokmans vrouw), Tobias Moretti (hun zoon)