Traditionele kunst uit China

De legende van de Witte Slang

Sichuan Opera Groep Chuan Ju

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Een mooie mythologische legende, die al eeuwenlang in de overlevering van het Chinese volk bestaat.
De Witte Slang (Bai Su-Zen), een geest, was verliefd geworden op Lohan Guiji en werd daarom door de almachtige Boeddha gevangen genomen. In haar kerker begon ze haar kracht en vaardigheden te ontwikkelen en hoe langer ze oefende des te groter werd haar haat tegen de gevoelloosheid van de hemelse wetten. Uiteindelijk bevrijdde ze zich van de ketenen, vluchtte en kwam in de wereld van de mensen. Daar lukte het haar om met behulp van de groene slang, te trouwen met de naar aardse wereld verbannen Xu Xian (niemand anders dan Lohan Guiji). Maar op bevel kwam van Boeddha kwam ook de priester Fa Hai naar de wereld, om het beiden te vervolgen en kwaad aan te richten. Hij ging zelfs zover, dat hij het echtpaar uit elkaar dreef door Xu Xian door middel van bedrog naar de Tempel van de Gouden Berg te laten gaan. Om haar pure liefde te verdedigen stelde de Witte Slang zich teweer tegen de wandaden van Fa Hai, waarbij ze haar bovennatuurlijke eigenschappen gebruikte, zelfs water aanvoerde om de Gouden Berg te laten overstromen en de strijd tegen de vijandelijke en boze Goden op zich nam.

Programma

Eerste akte
Veroordeling en degraderen in de Tempel

 

Tweede akte
Ze verbreekt de ketenen en neemt de groene slang op

 

Derde akte
Omdat het regent, lenen ze in de boot een regenscherm

 

Vierde akte 
De macht van de betovering wordt gebroken en de tegenstander wordt bestraft

 

Vijfde akte
Ongeluk op de dag van het feest van de drakenboot

 

Zesde akte
Ze steelt het reddende middel van de Berg der Zaligen

 

Zevende akte
Xu Xian wordt overgehaald om op de Berg te komen

 

Achtste akte
Water overstroomt de Gouden Berg

Achtergrondinformatie

De Chinese opera heeft met zijn Westerse naamgenoot weinig raakvlakken. Wat de Chinezen onder opera verstaan is een afwisselende verzameling van vrijwel alles wat er op theatergebied mogelijk is. Zang, dialoog, muziek, maar ook dans en acrobatiek en veel pantomime. Een caleidoscoop aan expressiemogelijkheden, waarbinnen vooral de theatrale schoonheid van de traditionele kostuums en de fraai beschilderde gezichten, als ook de spectaculaire acrobatiek opvallen.

De hele opvoering is een nauwkeurige en gestileerde presentatie van handelingen en emoties. De kleuren van de kostuums en de geschminkte gezichten, de gebaren en bewegingen van de acteurs, de melodieën van het orkest, de attributen en toneelrekwisieten; alles draagt een vaststaande betekenis.
Decorstukken en attributen worden spaarzaam gebruikt in het Chinese muziektheater. Alle aandacht concentreert zich op de acteurs. Via mimiek, het licht optillen van het gewaad of het opheffen van een ellenboog, stappen de acteurs over denkbeeldige drempels en beklimmen zij trappen. Zij stijgen te paard door een zweep (in de kleur van het paard) te dragen en één been te heffen. Een ruimte overbruggen gebeurt door in grote cirkels te lopen op het toneel. Zeer kleine details als het wapperen met een mouw of het draaien van een hand herbergen een grote emotionele lading. Er zijn handbewegingen die hulpeloosheid uitbeelden, die vechtlust verbeelden, teleurstelling, spijt en besluitvaardigheid. De nuancering in expressie is talrijk: er zijn tenminste twintig manieren van lachen, vijftig onderscheiden bewegingen van de mouwen en verder nog
allerlei manieren van voortbewegen, zitten en opstaan.
De beheersing geeft aan het gestileerde acteren een grote aantrekkelijkheid. De acteurs trainen jarenlang om dit hoge niveau te bereiken. De uitvoering van elk gebaar, elke beweging verlangt een enorme concentratie. Naast de juiste emotionele lading, telt ook de esthetische uitvoering en of de handeling binnen het muzikale ritme wordt gemaakt.

De Chinese opera kent min of meer vastomlijnde typen. Er zijn vier hoofd­
categorieën: de mannelijke (sheng) en de vrouwelijke (dan) rollen, de avontuurlijke rollen van helden en bandieten en de clowns (chou). De sheng kennen ook weer een onderverdeling. Er zijn oude baard dragende mannen, lao sheng, en jonge mannen, xiao sheng, militaire sheng en intellectuele wen sheng. De vrouwen kennen een soortgelijke onderverdeling.
Karakter en sociale status van de toneeltypen zijn voor een ingewijd publiek op verschillende manieren herkenbaar. De generaal op oorlogspad loopt trots rechtop met grote woeste stappen rond, terwijl de elegante dame met kleine bevallige stapjes over het toneeloppervlak glijdt. Maar ook de manier van gezichtsbeschildering geeft aan met wie men te doen heeft. Rechtschapen karakters worden getypeerd door een zeer eenvoudige beschildering - boeven, rovers en geweldenaars zijn woest en bont beschilderd. De verschillende kleuren duiden op morele eigenschappen. En dan zijn de kleuren van de kostuums nog een laatste waardevolle informatiebron. De keizerlijke familie draagt gele zijde, de hoge adel rode, blauw is er voor vriendelijke en beschaafde personen, wit voor jongere en zwart voor oudere figuren. Ambtenaren herkent men aan waaiervormige vleugels op de hoofdversiering.
De karakters staan vast en zijn herkenbaar. Toch wordt het gehalte van de voorstelling mede bepaald door de persoonlijke invulling van de acteurs. Het tempo waarin bewegingen en gebaren worden uitgevoerd maar ook het timbre van de stem bieden de acteur ruimte voor een eigen vertolking. Dat dit mogelijk is en ook wordt gewaardeerd blijkt uit de vele operasterren die China kent. Voor hen betekenen de vaste gestileerde vormen geen starheid maar rijkdom aan expressie!

Biografie

Van de maar liefst 360 lokale opera's is de Sichuan opera één van de oudste en invloedrijkste. Hoewel repertoire en theaterconventies overeenkomen, verschillende stijlen in dialect, muziekstijl en speelwijze. Elke regio heeft zijn eigen melodiepatroon en zijn specifieke acteerstijl die vaak teruggaat op oude religieuze rituele handelingen.
De Sichuan opera staat bekend om zijn variatie aan muziektheatertradities. De basis van de huidige vorm werd in de zeventiende eeuw gelegd. De geïmporteerde muziektheaterstijlen, uit andere delen van China, werden toen vermengd met de lokale tradities. Van de vijf stijlvarianten die de Sichuan opera nu nog kenmerkt, is gaoqing (hoge toon) met zijn karakteristieke combinatie van koor, slagwerkinstrumenten en solozang, de rijkste in zijn regionale kenmerken. In de Sichuan opera staan niet zozeer de heroïsche perikelen van keizers en generaals centraal, maar aardsere zaken. Geliefd onderwerp zijn dramatische liefdes; onmogelijke romances als die tussen een taoïstische non en een geleerde in 'Herfstrivier' of die tussen een bovenaardse 'Witte Dame' en een gewone sterveling in de 'De Tempel van de Gouden Berg'. Kenmerkend voor de Sichuan opera is het grote gevoel voor humor waarmee dergelijke tragedies worden belicht.

In het traditionele creatief durven zijn, dat is de aard van de Sichuan opera. Zijn repertoire is weliswaar traditioneel (gebaseerd op bekende verhalen uit de Yuan (1279-1368) en Ming (1368-1644) dynastieën), maar in zijn uitvoeringen gaat de Sichuan opera nieuwe invloeden niet uit de weg. Nog geen twee jaar geleden ontketende de opvoering van 'Pei's Bevrijding' in Beijing (Peking) voor een opschudding in de operawereld. De boosdoener was een piano die als westers instrument aan het traditionele orkest was toegevoegd.
Met een repertoire van bijna tweeduizend stukken ontbreekt het de Sichuan
opera niet aan stof. De literaire kwaliteit van dit omvangrijke repertoire is onder meer tot stand gekomen door een binnen de Chinese traditie unieke samenwerking tussen geleerden en acteurs. Tot in deze eeuw kwam het veel voor dat de gegoede klasse wel van theater hield maar zijn acteurs verachtte.
Tegenover het soms bombastische pracht- en praalwerk van de Peking opera (de
lokale opera die door zijn bekendheid in binnen en buitenland tot nationale stijl is verheven), stelt de Sichuan opera een meer verstilde sensatie die zich toont in verfijnde expressieve gebaren en bewegingen en in de ingetogen eenvoud van de kostuums en gezichtsbeschildering. Het theatrale, de uitbeelding van het gemoeds- en zielenleven van de personages, krijgt bij de Sichuan opera nadruk. Om de expressiemogelijkheden van zijn acteurs te vergroten werd er een techniek ontworpen om razendsnel van schmink te veranderen. De traditionele gezichtsbeschildering was te statisch. Zelfs een stereotype karakter heeft zijn buien. Om dit ook in de gezichtsbeschildering te kunnen aangeven, bedacht men dus een speciale techniek. Midden op het toneel in de volle handeling kan de acteur in een oogwenk zijn make-up veranderen. Hóe is voor het publiek en de andere 359 lokale opera's een raadsel. Het is dan ook het best bewaarde geheim van de Sichuan opera!

De hoge zangstijl, de fraaie stemmen, het koor en de slagwerkinstrumenten bepalen het algehele muzikale beeld van de Sichuan opera. Tussen het koor en de solisten kan een dynamisch samenspel ontstaan. Het koor, verscholen in de coulissen, heeft daarbij verschillende functies. Op momenten van grote dramatische spanning kan het plotseling reageren op het toneelgebeuren. De partij van de solist wordt dan door het koor overgenomen. Het bezingt de emoties van de acteur, terwijl deze soms zijn gevoelens versterkt door pantomime. Ook kan het koor de aria, handeling of dialoog interrumperen om deze van satirisch commentaar te voorzien of om zijn blijk van medeleven met de personages te geven.
Bij de Sichuan opera overheersen de slagwerkinstrumenten: de kleppers en de kleine en grote trommels, gongs en bekkens. Melodie instrumenten als de Chinese viool en de trompet zijn ondersteunend. Ritmen en maatsoorten worden telkens weer afgestemd op de sfeer van de scène en op het aantal woorden per regel in de zangpartijen. Met de vierhonderd verschillende ritmische varianten kunnen zeer genuanceerde stemmingen worden overgebracht, zoals een kalme gelukkige of een onrustig en tegelijkertijd angstige sfeer. Verder heeft elk karakter zijn eigen herkenningsmelodie die bij opkomst op het toneel wordt gespeeld. Het orkest is nauw betrokken bij de toneelhandeling. Het stelt zich in op de gebeurtenissen op het toneel in plaats van andersom: niet de orkestleider dirigeert maar de acteur. Het orkest zit dan ook op het toneel om alles goed te kunnen volgen. De trommels en kleppers geven de maat aan en leiden de musici. De klanken van de Sichuan opera zijn melodieus en poëtisch. Tegenover het robuuste van Noord-China, staan de golvende en bovenal dromerige melodieën uit het Zuiden.
Het eigen karakter van Chinese muziek in het algemeen schuilt in de eindeloze variatie op grondmelodieën. Kleine verschuivingen zorgen ervoor dat de Chinese melodie als één geluidsstroom kan doorvloeien, zonder zichzelf te repeteren.

CREDITS

uitvoering
Sichuan Opera Groep Chuan Ju uit Chengdu
met steun van
het Prins Bernard Fonds