Blog

Mark Cousins over Mogwai, 150 uur aan archiefmateriaal en Justin Bieber

Door: Reint Boven

11.6.2016


Mark Cousins & Mogwai – Atomic: Living in Dread and Promise

Regisseur Mark Cousins kan bij veel filmliefhebbers al niet meer stuk vanwege zijn megaproject The Story of Film: An Odyssey, waarin hij de kijker in 15 uur lang door de filmgeschiedenis heen loodste. Atomic: Living in Dread and Promise, zijn nieuwe film over de tegenstrijdige mogelijkheden van kernenergie, wordt op het Holland Festival tot leven gebracht met een livescore van de Schotse post-rockband Mogwai. Reden genoeg om Cousins te spreken. “Ik wilde geen journalistieke film maken.”

Mogwai Play Atomic (Still Atomic - Brainscan) © Mark Cousins

Cousins maakte Atomic in opdracht van de BBC, die hem naar aanleiding van het bombardement op Hiroshima en Nagasaki van 70 jaar geleden vroeg een film over de atoombom te maken, aan de hand van uitsluitend oud archiefmateriaal. Het eindresultaat is dan ook geen gewone verhalende film, maar een audiovisueel kunstwerk dat je moet ondergaan. Cousins verdeelt de film in drie delen: ‘paradise’, ‘paradise lost’ en ‘paradise regained’. Op deze manier toont Cousins niet alleen de destructieve kant van atoomenergie, maar ook de technologische en medische mogelijkheden ervan. Ik sprak Cousins via Skype over Mogwai, 150 uur aan archiefmateriaal en Justin Bieber.

Kun je wat vertellen over hoe het project tot stand kwam? Wat was de reden dat je 'ja' hebt gezegd?

Toen de BBC mij benaderde had ik het eigenlijk heel druk, maar ik kon het niet maken om niet met Mogwai te werken. Daarnaast heb ik natuurkunde gestudeerd, waardoor ik al een interesse had in atoomenergie. Maar ook het paradoxale ervan; het is een prachtig iets, maar het kan ook worden gebruikt voor gigantische vernietiging. En bij het maken van een film ben je altijd op zoek naar een mogelijke paradox, dat geeft het een bepaalde diepgang/rijkdom. 

Cousins1

Je was al fan van Mogwai voordat je aan Atomic begon. Wanneer hoorde je ze voor het eerst?

Lang geleden. Ik zag ze live; het was hele krachtige en nachtelijke muziek, heel episch. Je moet Mogwai echt live horen, want je wordt echt omringd door geluid. Ze klinken als de diepste diepten van de zee. Hun muziek is heel filmisch: de manier waarop de muziek langzaam opbouwt is perfect voor film.

En ik weet nog dat ik in 2006 op het Cannes Film Festival Zidane: A 21st Century Portrait zag, en ik overweldigd was door hun soundtrack. Ze zijn fantastisch in het vangen van het onderbewuste. Dus de combinatie van Atomic en Mogwai was perfect, ook al had ik het zelf niet bedacht.

Kende je de band persoonlijk voor de samenwerking? Hoe was jullie eerste ontmoeting?

Nee, en dat terwijl ik in Edinburgh woon en zij in Glasgow, wat maar 15 mijl hier vandaan is. We hebben voor het eerst afgesproken met Stuart [Braithwaite] in een pub om de hoek, en met twee biertjes en het uittekenen van de structuur waren we weer klaar. We zijn allebei veel liever bezig met het creatieve proces dan van alles van tevoren uitgebreid te analyseren. Film en muziek zijn instinctieve bezigheden.

Hoe begon je aan zo’n audiovisueel project zonder een verhalende structuur, zonder leidraad?

Ik heb in meerdere films gebruikgemaakt van archiefmateriaal, en het gevaar is dat je het publiek verliest door ze alleen maar mooie beelden te geven zonder dat er iets gebeurt. Vandaar de driedelige structuur. Ik wilde optimistisch beginnen met het ‘paradise’-deel, gevolgd door het ‘paradise lost’-deel over oorlog, Tsjernobyl en de vernietiging. En daarna terugkeren naar het paradijs, door te kijken naar de medische mogelijkheden van atoomenergie. Dus de kijker voelt de thematische ontwikkeling in de film en kan tegelijkertijd zelf zijn eigen weg in de film vinden.

Hoe wist je je weg te banen door de grote hoeveelheid aan beschikbaar archiefmateriaal?

Een groot deel is afkomstig van het British Film Institute, maar ik wilde niet alleen maar focussen op de Westerse wereld. Er zit bijvoorbeeld ook een fragment in over Pakistan, zodat de film een breder perspectief krijgt.

Zo’n duik in het archiefmateriaal klinkt als een hoop werk!

Dat was het ook. Ik begon met een wensenlijst van de beelden die ik in mijn hoofd had. Veel voor de hand liggende dingen, zoals Tsjernobyl en Hiroshima, maar ook minder voor de hand liggende dingen, zoals insecten, New York en meeuwen. Aan de hand van die wensenlijst stuurde mijn producer een stapel dvd’s naar mij op. Tijdens het kijken daarvan zette ik een P, L, of G op papier, zodat ik wist in welk deel ik het fragment wilde gebruiken.

Daarnaast was het belangrijk dat het geen journalistieke film over de wereld van atoomenergie zou worden. En in het archiefmateriaal kom je juist heel veel reportagebeelden tegen, zoals de koningin die een lintje doorknipt. Dat is allemaal erg saai, maar soms kom je in zulke beelden een onbedoeld moment tegen. Zo zit er in de film een demonstrant die vertelt dat hij bij een eerdere demonstratie in Reading aanwezig was, en nog precies weet wat hij die dag als avondeten had. Naar die momenten was ik op zoek.

Door hoeveel materiaal heb je je heen moeten worstelen?

Zo’n 150 uur. En het meeste was verschrikkelijk saai. Maar dat is nodig, want je moet in een staat van verveling terechtkomen om opeens geprikkeld te kunnen worden door wat wel de moeite waard is.

Mogwai Play Atomic (Still Atomic - Sunflower Closed) © Mark Cousins

Hoe verliep de samenwerking met Mogwai?

Mijn manager en ik hebben de film bijna helemaal geëdit met bestaande muziek. We gebruikten onder andere Mogwais soundtracks voor Zidane en de tv-serie Les Revenants. Voor de opening gebruikten we het begin van Richard Wagners Das Rheingold. In de tussentijd mailde ik heen en weer met Stuart [Braithwaite] en Barry [Burns]; zij stuurden wat korte muziekfragmenten zonder de beelden gezien te hebben. Ze baseerden zich alleen op onze discussies. Dat is een goede manier van werken, omdat je niet het risico loopt de muziek te letterlijk te schrijven.

Het was fijn dat ze zo open waren: daardoor konden we rare dingen uitproberen. We konden zelf kiezen waar we de muziek plaatsten en met de muziekfragment rommelen als dat nodig was voor de scène.

Ik hoop dat de jongens van Mogwai het goed vinden dat ik dit vertel, maar er was een moment dat ze een fantastisch stuk muziek hadden opgestuurd, maar ik moest ze vertellen dat het te snel was voor de scène. Toen stuurde Barry me een videolink terug met een vertraagde versie van een Justin Bieber-nummer, wat veel beter klonk dan het origineel! Dus toen dacht ik ‘waarom niet’; ik heb Mogwais muziekfragment vertraagd en dat werkte. Ik zie hun filmscore op het Holland Festival voor het eerst, dus ik ben benieuwd hoe ze dat gaan oplossen!

Je bent opgegroeid tijdens de Koude Oorlog. Klopt het dat je last had van nachtmerries over het vallen van de bom?

Ja, ik heb vroeger veel horrorfilms gezien als kind, maar het voorlichtingsmateriaal over de atoombom was veel erger. Veel van die films waren ook gefilmd in hele alledaagse plekken, gewoon bij mensen thuis. Dat blijft in je hoofd hangen. Van die nachtmerries heb ik zo’n tien jaar last gehad, daarna verdwenen ze. Totdat ik met dit project begon: toen zijn ze weer teruggekeerd. Maar volgens mij is het goed dat iets dat het einde van de mensheid kan betekenen zo’n impact heeft.

Je bent pas op bezoek geweest in Tsjernobyl, op uitnodiging van het filmfestival in Slavoetytsj [de Oekraïense stad, welke werd gebouwd als opvangplaats voor Tsjernobyl-inwoners]. Hoe was dat?

Ik ben op veel plaatsen geweest, maar Tsjernobyl was een van de meest indrukwekkende plaatsen die ik heb bezocht. Het is raar, maar ondanks de nog steeds aanwezige radioactiviteit is het een 'paradise regained'. De bomen zijn weer teruggegroeid, de bloemen waren prachtig, er lopen meer dieren rond dan ooit. Daarnaast is het een gedenkplaats voor alle overledenen en slachtoffers. Het is dus een eigenaardig radioactief paradijs geworden; een beetje zoals The Zone in Stalker van Andrei Tarkovsky.

Tijdens de screening van de film voor een publiek van Tsjernobyl-overlevers baadde ik in het zweet. Maar ik denk dat ik de juiste keuze heb gemaakt om beide kanten van atoomenergie te laten zien. Tsjernobyl is nu zo’n mooie plek, zoals het was voordat de bom viel. Ik denk dat die driedelige structuur een soort van mythische logica had voor het publiek, want ik had een hele goede ervaring op dat festival.

Vorige week speelde Mogwai in Hiroshima. Ik kan niet wachten om van ze te horen hoe dat is gegaan.

Atomic: Living in Dread and Promise is te zien op 11 juni op het Holland Festival. Mark Cousins is zelf ook aanwezig.

Mogwai play Atomic - Mark Cousins & Mogwai

11 juni - Muziekgebouw aan 't IJ
Meer informatie en tickets

Foto's: still uit Atomic door Mark Cousins, screenshot van Skype-gesprek door Reint Boven, still uit Atomic door Mark Cousins

HF BLOG