Blog

Interview met Erdem Helvacıoğlu

Door: Jurriaan Pots

15.6.2015

Resonating Universes Erdem Helvacioğlu Tunc Aras

Afgelopen woensdagavond vertolkte Erdem Helvacıoğlu samen met harpiste Sirin Pancaroğlu zijn Resonating Universes in het Bimhuis. Deze acht parallelle geluidswerelden zijn gebaseerd op experimenten met de harp en elektronica. Pancaroğlu bespeelt onder andere de çeng, een archaïsche Turkse harp die speciaal voor haar gereconstrueerd werd.

De morgen na het concert zat ik een half uur met Erdem aan de zonnige Oosterdokskade om over zijn muziek te praten. Voordat de ober ons had opgemerkt was het gesprek al de diepte ingegaan. Hier een verslag van waar we het zoal over hadden.

Je bent een jonge wereldburger en je muziek staat bol van de verwijzingen naar hedendaagse cultuur. Hoe kwam je er toe om te werken met een archaïsch instrument als de çeng?
Ik had al van de çeng gehoord omdat een aantal traditionele ensembles zich met het instrument bezig houden. Ik ben altijd erg geïnteresseerd geweest in het combineren van traditionele instrumenten met hedendaagse compositietechnieken. Toen ik met Sirin (Pancaroğlu) praatte over een samenwerking, trad zij al op met de çeng. Het was logisch om daar op in te haken. Ik wilde dat het stuk zich van het verleden, de çeng, via het heden, de concertharp, naar de toekomst, de elektrische harp zou ontwikkelen.

Is er çengmuziek overgeleverd? En heb je die verwerkt in de muziek?
Er is vast muziek genoteerd, maar ik weet daar weinig van. Het was niet mijn inspiratie. Ik ben geïnteresseerd in de çeng als klinkend object. De verwijzing naar het verleden zit hem in het geluid, niet in de muzikale structuur. Sirin noemt het terecht geluidsarcheologie. Tijdens de opnamen voor Resonating Universes deden we alles om zoveel mogelijk geluid uit de çeng te krijgen. Soms legden we het instrument op de grond en bewerkten we het met allerlei voorwerpen. Ook experimenteerden we met opnametechnieken uit de pop- en rockwereld. Juist het samengaan van die culturen vind ik zo interessant.

Is het onder traditionele Turkse musici geaccepteerd om de çeng op deze ontraditionele manier te gebruiken?
Dat ligt gevoelig. Er is in Turkije en het Midden-Oosten een groot verschil tussen traditionele en hedendaagse muziek. In Europa zijn zowel componisten als musici er aan gewend om bijvoorbeeld instrumenten uit de renaissance in te zetten voor hedendaagse muziek. In het Midden-Oosten doet niemand dat soort dingen - behalve Sirin, zij is echt een hedendaags musicus. Mensen zeggen dat het geen muziek is, dat het niet acceptabel is en dat het slecht klinkt op de çeng. Het is voor componisten erg moeilijk om musici te vinden die open-minded genoeg zijn om het experiment aan te durven. Als er meer musici hedendaagse muziek op de çeng zouden willen spelen zouden er tientallen interessante albums zijn. De çeng heeft zoveel mogelijkheden qua klank.

Resonating Universes 1

Voor mij als concertbezoeker is het niet geheel duidelijk hoe het klinkend resultaat van de uitvoering ontstaat. Ik hoor harpsamples, elektronica en allerlei effecten. Sirin bespeelt daarbij op het podium de verschillende harpen. Wat gebeurt er precies tijdens het concert? Welke vrijheden hebben jullie als uitvoerders met deze materialen?

Het stuk bestaat uit van tevoren opgenomen en bewerkt harpgeluid, live elektronika en het spel van Sirin, dat gesampled wordt. Het samenspel wordt gestructureerd door middel van click-track. De klikjes die Sirin in haar oortje hoort begrenzen de gesampelde frasen. Deze keren later in het stuk terug, al dan niet bewerkt. Soms direct, soms pas na zestien of tweeëndertig maten. Die structuur van opnemen, loopen, wachten en afspelen is de eigenlijke partituur van het stuk. Ik kan die tijdens de uitvoering niet beïnvloeden. Sirin kan de ontwikkeling van het stuk echter sterk sturen door de samples die ze inspeelt. En ik heb een hoop vrijheid in ruimtelijkheid, aangezien ik het signaal over de acht speakers in de zaal kan verspreiden.

De CD die er van Resonating Universes bestaat, is dat de registratie van een van zulke uitvoeringen?
Nee. De CD is het resultaat van het compositieproces. Ik heb de partituur pas afgeschreven nadat een deel van de opnames al was gemaakt. De CD is bovendien erg precies gemonteerd. Het is een montage van de allerbeste opnamen van elke frase. We waren echt op zoek naar perfectie.

Ik las dat je naast componist ook geluidstechnicus bent, en erg geïnteresseerd in het perfectioneren van geluidskwaliteit. In Resonating Universes zit veel vervormd en overstuurd geluid - ik wist ik op sommige momenten niet of het deel van de compositie was of een technisch mankement. Hoe gebruik je noise in je composities?
Je zou kunnen zeggen dat ik ook de imperfectie perfectioneer. Ik gebruik allerlei verschillende effecten als fuzzboxen en gitaarpedalen. Daar experimenteer ik mee tot ik het gewenste geluid heb.

Is er in je muziek ruimte voor toeval?
Toeval is er alleen in het live spel van Sirin. Als Sirin, om welke reden dan ook, een frase niets speelt, dan wordt de stilte geloopt. Dat kan gebeuren, en het beïnvloedt het verloop van het stuk sterk. Verder zijn alle aspecten van het geluid intentioneel en laat ik niets aan het toeval over.

Is deze muziek bij uitstek geschikt voor de concertzaal? Of zou het ook iets anders kunnen zijn: achtergrondmuziek, of begeleiding van een andere kunstvorm?

Achtergrondmuziek, nee. Het is echt bedoeld om naar te luisteren. Maar het zou wel werken als elektroakoestisch concert. Ik stel het me voor tijdens een festival. De zaal is donker, het publiek staat in het midden, omgeven door vierentwintig of achtenveertig luidsprekers. In dat geval zou Sirin niet meespelen. Ik zou dan ‘de CD uitvoeren’. Het interessante zit hem dan in het spel met de ruimtelijkheid, door het verstrooien van het geluid over de luidsprekers.

Resonating Universes, Erdem Helvacıoğlu & Sirin Pancaroğlu, Woensdag 10 juni om 20.30 uur, Bimhuis.

HF BLOG